Guðfræðingar krefjast svara

Í morgun var mér boðið að fylgjast með Facebook hópi sem ber yfirskriftina „Guðfræðingar krefjast svara: Vettvangur fyrir guðfræði og stjórnmál. Mér þátti verkefnið nýstárlegt og langaði til að vita meira um þessi svör sem guðfræðingarnir eru að krefjast. Þar rakst ég á bréf sem fimm guðfræðingar, Baldur Kristjánsson, Hjalti Hugason, Pétur Pétursson, Sigrún Óskarsdóttir og Sólveig Anna Bóasdóttir hafa sent forsvarsmönnum þeirra sem bjóða fram í vor. Spurningar þeirra lúta að innflytjendamálum, olíuleit á Drekasvæðinu og loftslagsmálum.

Ég hef saknað umræðu um þessi stóru mál, sem teygja sig langt út fyrir okkar litlu flokkapólitík og tengjast samfélagslegri ábyrgð okkar sem manneskjur. Ég hef líka verið hlynnt því að guðfræðingar spyrðu siðferðilegra spurninga um trú og pólitík og beittu sér meira í þeirri umræðu. Þess vegna finnst mér þetta afar gott framtak hjá fimmmenningunum.

Bréfið sem þau sendu hljóðar svona í heild sinni:

Ágætu viðtakendur

Það er mikil ábyrgð fólgin í að vera stjórmálamaður í upphafi 21. aldar. Það er von okkar að þið reynist þeim vanda vaxin. Til að sannfærast um það beinum við til ykkur eftirfarandi þremur spurningum með virðingu og vinsemd.
Því hefur verði haldið fram að sú loftslagsvá sem nú steðjar að jarðarbúum sé brýnasta áskorun sem mannkyn hefur nokkurn tímann staðið frammi fyrir. Við erum því sammála. Þessi staða kallar á bráða úrlausn á ýmsum vandamálum sem lúta að réttlátri skiptingu jarðargæða og heimsskipan, sem og friðsamlegri sambúð þjóða heims. — Þetta eru hin raunverulegu viðfangsefni stjórnmálanna á 21. öldinni. Eruð þið undir það búin að taka þátt í lausn þeirra?
Tími hefðbundinnar flokkspólitíkur, kjördæma- og hreppapólitíkur sem íslenskt stjórnmálafólk hefur hingað til helgað krafta sína er nú liðinn. Upp er kominn tími málefnalegra stjórnmálaátaka þar sem fengist er við viðfangsefni sem varða gjörvallt mannkyn. Eruð þið tilbúin að taka þátt í þeirri umræðu?
Undirrituð bera það traust til framboðs ykkar eða flokks að þið séuð marktækir viðmælendur í því samhengi sem að ofan greinir. Því berum fram eftirfarandi spurningar í trausti þess að þið veitið greið svör. Við munum gera svörin opinber ásamt því að greina frá þögn þeirra sem hugsanlega svara ekki. — Ef þið treystið ykkur ekki til að taka þátt í umræðu af þessu tagi hljótum við og önnur sem hugsum á viðlíka brautum að líta svo á að þið eigið ekki erindi í pólítíska umræðu.

Spurningarnar eru þessar:
* Hver er stefna framboðs/flokks ykkar varðandi olíuvinnslu á Drekasvæðinu? Hvaða rannsókna- og /eða öryggisaðgerða krefjist þið áður en olíuvinnsla hefst?
* Hvað mun framboð/flokkur ykkar leggja til að gert verði í loftslagsmálum? Hvað munuð þið leggja til að gert verði til að að vinna gegn þeim veðurfarsbreytingum sem búast má við í náinni framtíð?
* Hver er stefna framboðs/flokks ykkar í innflytjendamálum? Hvað munuð þið leggja til varðandi málefni flóttafólks sem leitar hingað?
Til frekari skýringa á ofangreindum spurningum vísast til meðfylgjandi greinargerðar.
Með virðingu.
Baldur Kristjánsson (bk@baldur.is)
Hjalti Hugason (hhugason@hi.is / 899 66 23)
Pétur Pétursson (petp@hi.is)
Sigrún Óskarsdóttir (sigrun@arbaejarkirkja.is / 863 19 10)
Sólveig Anna Bóasdóttir (solanna@hi.is / 849 33 38)
guðfræðingar

Spurningar til framboða til Alþingis vorið 2013
Greinargerð

* Hver er stefna framboðs/flokks ykkar varðandi olíuvinnslu á Drekasvæðinu? Hvaða rannsókna- og /eða öryggisaðgerða krefjist þið áður en olíuvinnsla hefst?
Líklega hafa mörg okkar glaðst þegar rannsóknaleyfum var nýlega úthlutað á Drekasvæðinu. Efnahagshörmungarnar í kjölfar Hrunsins eru teknar að þreyta, uppbyggingunni hefur miðað hægar en vonast var eftir. Samt hefur ýmislegt gott verið gert. Reynt hefur verið að standa vörð um kjör þeirra lakast settu og auka jöfnuð. Hingað til hafa stjórnvöld líka leitast við að láta náttúruna njóta vafans. Varanleg úrræði virðast þó fá. Komist Ísland í hóp olíuríkja virðist raunverulegt ríkidæmi aftur á móti handan við hornið.
Á næstu árum og áratugum setur olíuleit og hugsanlega olíuvinnsla mark sitt á samfélögin hér á norðurslóðum. Með bráðnandi heimsskautajökli og margefldri tækni verður hægt að bora á æ fleiri stöðum. Norðurslóðir verða tæpast mikið lengur það ósnortna víðerni sem þær eru nú. Þess vegna er mikilvægt að skoða málin ofan í kjölinn og hrósvert væri ef við Íslendingar reyndum að koma að þessum málum af yfirvegun og þekkingu á þeim siðferðilegu rökum sem skipta mestu þegar til lengri tíma er litið í stað þess að líta aðeins til gæða og magns olíu í lögsögu okkar.

Dauðans alvara
Olíuvinnsla er eftir sem áður dauðans alvara. Henni fylgir óhjákvæmilega nokkur mengun. Hún skapar hættu á umhverfisslysum sem erfitt mun að bæta á jafn fjarlægum slóðum og Drekasvæðið er. Þá er hið alvarlegasta ótalið: Með olíuvinnslu værum við fyrst og fremst að standa vörð um óbreytt ástand. Draumurinn um olíu í íslenskri lögsögu er fyrst og fremst draumur um að geta haldið áfram þeim orkufreku og mengandi lífsháttum sem við höfum tamið okkur — og auðgast á þeim að auki.
Hér er vissulega um skammgóðan vermi í bókstaflegri merkingu að ræða. Með þessu móti stuðlum við að áframhaldandi hlýnun jarðar, knýjum áfram þá umhverfisvá sem kölluð hefur verið stærsta áskorun sem mannkynið hefur staðið frammi fyrir.
Þetta var atvinnuvegaráðherra fullljóst þegar hann lagði áherslu á að með rannsóknaleyfum væri ákvörðun ekki tekin um olíuvinnslu. En er málið svona einfalt? Hver mun hafa siðferðilegt þrek til að setja lokið á þegar olíulindir hafa fundist í hafinu norður af landinu? Mun þjóðin samþykkja að ekki verið skrúfað frá krananum?
Það er einmitt núna sem umræðan um siðfræði olíuvinnslunnar verður að eiga sér stað. Það verður of seint að hefja hana þegar hið svarta gull er fundið og æðið rennur á fyrir alvöru.

Skyldur okkar sem heimsborgara
Við erum öll borgarar í einum og sama heiminum og höfum skyldum að gegna við hann en ekki aðeins okkar eigið samfélag eða þjóðríki.
Grunnskyldur okkar felast í að standa vörð um þau gildi á heimsvísu sem styðja við lífið í öllum margbreytileika þess. Hér í heimi er allt samtengt: náttúran, hafdjúpin, jörðin og lofthjúpurinn umhverfis hana. Gerðir okkar hér hafa áhrif á fjarlægum slóðum á ókomnum tímum.
Skipan heimsins í þjóðríki og skyldur okkar við þau koma númer tvö í þessu samhengi. Einstakar ákvarðanir þjóðríkja, t.d. um olíuvinnslu, þær reglur sem þau fylgja og aðgerðir einstakra stofnana innan þjóðríkja verður að gaumgæfa með tilliti til þeirra áhrifa sem þessi atriði hafa á heimsvísu.

Heimspekilegar og trúarlegar rætur
Hugmyndin um að mannlegt eðli sé eitt — að einhver kjarni sé sameiginlegur öllum mannverum — er mikilvæg forsenda þegar skyldur okkar við umheiminn eru til umræðu.
Í fornöld litu Stóumenn á sig sem borgara í hinum skipulega alheimi fremur en í borgríkinu. Þeir skilgreindu sig því sem heimsborgara. Hið sameiginlega siðferðilega samfélag alls mannkyns var þess vegna meginmálið.
Mismunandi útfærslur á þessum skilningi má finna í flestum nútímalegum framsetningum á siðfræði, sem og í mannréttindayfirlýsingum tuttugustu aldarinnar. Manngildið og mannhelgin eru undirstöður allra mannréttinda.
Trúarlegar rætur mannréttinda þarf vart að útlista. Að kristnum skilningi er hugmyndin um manneskjuna sem er sköpuð í mynd Guðs fyrirferðamikið stef. Í anda þeirrar hugsunar eigum við öll sömu mannhelgi óháð búsetu, tungu, húðlit eða trú. Enda eru mannréttindi hafin yfir einstök þjóðríki. Þau eru sameiginleg öllum íbúum jarðarinnar. Þau gilda jafnt um alla og ná meðal annars yfir réttinn til lífs óháð búsetu.
Þetta þurfum við að hafa í huga þegar við mörkum okkur stefnu um olíunýtingu í þeim tilgangi að knýja áfram orkufreka og mengandi lífshætti okkar því þeir stofna lífsskilyrðum fjölda fólks og annarra lífvera í bráða hættu víða um heim.
Okkur ber skylda til að sýna samstöðu, stilla orkunýtingu okkar í hóf og leita nýrra vistvænni orkugjafa. Þannig sýnum við umhyggju fyrir jörðinni og þeim sem deila henni með okkur. Þetta er sjálfsögð og nauðsynleg sammanleg skylda eins og skyldan að sýna hógværð og auðmýkt gagnvart umhverfi okkar. (Byggt á grein í Fréttablaðinu 14. 2. 2013).

* Hvað mun framboð/flokkur ykkar leggja til að gripið verði til í loftslagsmálum? Hvað munuð þið leggja til að gert verði til að að vinna gegn þeim veðurfarsbreytingum sem búast má við í náinni framtíð?
Hér að framan vöruðum við sem þetta ritum við áformum um olíuvinnslu á Drekasvæðinu meðan ekki hefðu fundist raunhæfar mótvægisaðgerðir við þeirri loftslagsvá sem að jarðarbúum steðjar. Hér er um að ræða málefni sem varðar náungakærleika og umhyggju fyrir sköpun Guðs.

Við erum meðvituð um að þessi stefna getur haft þær afleiðingar fyrir þjóðarbúið að við verðum fremur að stefna að samdrætti en vexti. Af þeim sökum hljótum við að rökstyðja mál okkar nánar.

Mesta prófraun mannkyns
Alþjóðaloftslagsnefnd Sameinuðu þjóðanna spáir að verði ekkert að gert nú þegar muni hitastig árið 2100 hafa hækkað verulega frá því sem nú er. Því er spáð eð eftir þessi tæplega níutíu ár hafi hitastigið hækkað um 1,8°- 4°C. Enn svartari spár benda til þess að hlýnunin geti farið yfir 6°C.
Hlýnunin mun leiða til þess að hitabylgjur verða tíðari. Útbreiðsla skordýra mun aukast og þurrkasvæði jarðar stækka. Skert aðgengi að vatni mun valda landeyðingu og dauða búpenings. Úrhelli og steypiregn verða jafnframt algengari með tilheyrandi rofi og jarðvegsruðningi. Fellibyljum mun fjölga og þeir ásamt hlýnuninni valda flóðbylgjum og hækkun sjávar með aukinni seltu. Þá er því spáð að innan tíu ára geti landbúnaðaruppskera í Afríku hafa dregist saman um helming með tilheyrandi hungursneyð. Innan fimmtíu ára gætu fiskveiðar líka verið hrundar ef núverandi sókn heldur áfram.
Alþjóðanefnd um framtíð matvæla og landbúnaðar undir forystu baráttukonunnar Vandana Shiva hefur enda látið svo um mælt að loftslagsvandinn sé stærsta prófraun sem mannkyn hefur nokkurn tímann staðið frammi fyrir, enda munu örlög milljóna manna ráðast af hvort samfélög heimsins grípa nú þegar til sameiginlegra aðgerða eða ekki.

Viljum við ranglæti?
Sívaxandi orkuþörf samfélaga á borð við það íslenska er hvorki náttúrulögmál né hagfræðilögmál. Hér einvörðungu um pólitíska ákvörðun að ræða. Afleiðingar sífellt meiri orkunotkunar móta lífskjör fólks á fjarlægum slóðum sem í engu mun njóta góðs af ávinningnum. Áður en ákvarðanir um orkuöflun og orkunýtingu eru teknar ber því að grafast fyrir um áhrif þeirra — ekki einvörðungu á íslenskt þjóðarbú til skamms tíma heldur á lífsskilyrði mannkyns alls til lengri tíma litið.
Með olíuleit og –vinnslu á nýjum svæðum erum við ekki að leita varanlegra lausna á sameiginlegri orkuþörf mannkyns. Með því er fyrst og fremst verið að standa vörð um óbreytt lífskjör okkar og þeirra þjóða annarra sem best eru settar. Sama máli gegnir um stórfellda ræktun jurta sem nýta má til framleiðslu lífefnaeldsneytis í stað þess að rækta korn, maís eða hrísgrjón til matar og fóðurs. Framleiðsla lífefnaeldsneytis viðheldur ranglætinu í heiminum frekar en að draga úr því. Á þetta bendir Alþjóðanefnd um framtíð matvæla og landbúnaðar er hún segir í skýrslu sinni: „Meira en 850 milljónir manna í heiminum búa við hungursneyð og enn fleiri líða næringarskort. Því meir sem lönd eru nýtt til ræktunar fyrir lífefnaeldsneyti í stað matar… þeim mun minna verður matvælaöryggið og hungrið eykst. Öflun nægilegrar fæðu er réttlætismál og eins konar prófsteinn á manngæsku okkar; að matur sé látinn víkja fyrir eldsneyti svo unnt sé að viðhalda iðnvæddum og neyslufrekum lífsstíl hinna fáu er einfaldlega siðlaust“ (Ákall til mannkyns, 2011. Reykjavík, Salka, bls. 95).
Aukin framleiðsla eldsneytis eftir hvorri leiðinni sem farin er tryggir fyrst og fremst betur settum íbúum heims möguleika á óbreyttu lífsformi á kostnað þeirra sem skortir lífsnauðsynjar. — Við hljótum að spyrja hvort við Íslendingar viljum viðhalda því ranglæti. Vissulega eru þetta dökkar spár sem erfitt er að horfast í augu við. Því miður er um að ræða ískaldan raunveruleika og sífellt fleiri farin að átta sig á að um raunverulega sviðsmynd er að ræða.

Fólk á flótta
Þar sem loftslagsváin er einkum sprottin af ranglátri skiptingu jarðargæða verðum við að vera við því búin að hún leiði til efnahagslegs, félagslegs og pólitísks óstöðugleika þegar þeir hlutar mannkyns sem verst verða út taka að krefjast — ef ekki réttlætis — þá a.m.k. réttar síns til að lifa af. En það gefur augaleið að við sem betur erum sett munum standa vörð um núverandi lífsform okkar sem byggist á ranglátri skiptingu jarðargæða.
Afleiðingar þess ranglætis sem hér hefur verið rætt eru þegar farnar að koma í ljós. Síaukinn fjöldi flóttamanna m.a. hingað til lands ber glöggt vitni um það. Þar er ekki alltaf um að ræða fólk á flótta undan óréttlátum yfirvöldum eða hernaðarátökum. Sífellt fleiri eygja ekki von um líf í heimahögum sínum vegna breytinga á veðurfari eða sökum þess að hefðbundin ræktarlönd þeirra hafa verið tekin til annarra nota.
Hér á eftir munum við fjalla um ábyrgð okkar gagnvart þeim sem knýja á dyr okkar Íslendinga og annarra vesturlandabúa í leit að betri lífsskilyrðum. (Byggt á grein í Fréttablaðinu 4. 4. 2013).

• Hver er stefna framboðs/flokks ykkar í innflytjendamálum? Hvað munuð þið leggja til varðandi málefni flóttafólks?
Viðbrögð við takmörkuðum fjölda flóttafólks til landsins benda til þess að töluverður fjöldi landsmanna sé andsnúinn komu þess hingað. Það er umhugsunarvert og ástæða til að auka þekkingu og færni okkar að mæta þeim sem á aðstoð þurfa að halda. Ljóst er að verði ekki staldrað við mun hópur flóttafólks sem hingað leitar margfaldast.

Orka og hlýnun
Hún er ekki fögur myndin sem blasað gæti við af olíuríkinu Íslandi sem byggði tilveru sína enn frekar en þegar er orðið á þessum orkugjafa og stuðlaði þannig að hlýnun, þurrki, svelti og eymd barna sem fullorðinna annars staðar í heiminum. Við erum ekki bara að tala um nokkur hundruð þeirra heldur tugþúsundir, jafnvel hundruðir þúsunda. Ísland gæti hæglega rúmað margfaldan þann mannfjölda sem hér býr nú en spurningin er sú hvort það sé æskileg þróun að hingað streymi fólk á flótta vegna breytinga á lífsskilyrðum sem við bærum ábyrgð á.
Fólk á flótta
Á öllum tímum hefur fólk flutt á milli landa og heimshluta. Við Íslendingar þekkjum það vel. Forfeður og formæður okkar flúðu það sem þau töldu ofríki og mynduðu þetta þjóðríki hér. Tíunda hver manneskja flúði svo héðan til Ameríku um næst síðustu aldamót. Um tíunda hver manneskja á Íslandi nú er aðflutt og Íslendingar nútímans eru duglegir við að setjast að hér og þar um heiminn. Við segjum stundum með stolti að sama hvar í heiminum sé borið niður, alls staðar sé Íslendinga að finna.

Undanfarna áratugi hafa gífurlegir fólksflutningar átt sér stað frá löndum Afríku, Asíu og Suður-Ameríku til Vesturlanda, með öðrum orðum: frá fátækari heimshlutum til hinna ríkari. Dæmið hefur snúist við frá nýlendutímanum þegar vesturlandabúar fluttu í leit að landi, góðmálmum og ódýru vinnuafli. Munurinn á veraldlegum lífsgæðum milli þessara svæða er gífurlegur. Hann byggist ekki síst á þeirri orkunotkun sem nú ógnar lífríki jarðar. Fólk hefur flutt sig til í leit að vinnu og sest að í nýju landi einkum sem ódýrt vinnuafl. Svo eru þau sem flýja heimaslóð, koma sem flóttafólk og sækja um hæli, biðja um landvist. Ekki er að efa að þessir aðfluttu vestrænu borgarar hafa styrkt og eflt efnagskerfi vesturlanda.

Réttindi flóttafólks
Gangi spár eftir verða gríðarlega mikil landssvæði þar sem tugmiljónir manna búa nú illbyggileg og jafnvel óbyggileg í framtíðinni. Hreyfing fólks til betur settra svæða í heiminum mun því aukast til muna. Það er nokkuð fyrirsjáanlegt að ef við breytum ekki lífsháttum okkar stöndum við Íslendingar eins og aðrir vesturlandabúar frammi fyrir alvarlegum siðferðilegum spurningum. Með hvaða rökum ætlum við að meina eða torvelda því fólki að flytja til okkar þegar við höfum með lífsháttum okkar kynt svo hressileg undir að þeirra heimaslóðir verða ófýsilegur kostur að búa á, ef ekki óbyggilegar með öllu?

Grundvallarspurningin er þessi: Er mannkynið, já lífið allt á jörðinni, undir sama hatti? Verðum við ekki að meta lífshætti okkar út frá hagsmunum allra í veröldinni? Hvaða rétt höfum við til þess að haga okkur eins og annað fólk skipti ekki máli? Hvaða rétt höfum við til þess að mæta ekki af sanngirni því fólki sem til okkar leitar eftir betra lífi, samferðafólki okkar í dag og fólki framtíðarinnar? Sannast sagna höfum við Íslendingar ekki uppfyllt skyldur okkar í samfélagi þjóðanna þegar kemur að móttöku flóttafólks.
Við þurfum að gera betur, miklu betur. Menning okkar, saga, trú og reynsla kennir okkur að við eigum að koma vel fram við aðkomumanninn. Við eigum að sjá systur og bræður, ekki eingöngu í fólki af okkar þjóðerni eða sömu trúar, heldur einnig í fólki af ólíkum uppruna. Við deilum mennskunni með öllum manneskjum og mennskan býður okkur að elska jöfnuð og réttlæti. Okkar gyðing-kristna hefð kennir að Guð skapaði okkur öll í sinni mynd og jörðina fyrir okkur öll. Sem siðferðilegar verur getum við sett okkur í annarra spor. Það gæti allt eins verið við sem værum á flótta. Við köllum eftir siðfræðilegri umræðu um fólk á flótta og mannúð og aðgerðum þar sem réttlæti og jöfnuður eru sett í öndvegi.

Ég bíð spennt eftir svörum stjórnmálaflokkanna og er að sjálfsögðu komin í grúppuna. Hana er að finna hér:  http://www.facebook.com/krefjastsvara

Trú, siðfræði, innflytjendamál, loftslagsmál og olíuleit. Meira svona!

Loftslagsbreytingar

Færðu inn athugasemd

Please log in using one of these methods to post your comment:

WordPress.com Logo

You are commenting using your WordPress.com account. Log Out / Breyta )

Twitter picture

You are commenting using your Twitter account. Log Out / Breyta )

Facebook photo

You are commenting using your Facebook account. Log Out / Breyta )

Google+ photo

You are commenting using your Google+ account. Log Out / Breyta )

Tengist við %s