Samviskufrelsi og mannréttindaorðræða

Um daginn skrifaði ég grein hér á bloggsíðuna sem fjallaði um umræður um hjúskaparlög í Danmörku og valkvæða ákvæðið í íslenskum hjúskaparlögum. Valkvæða ákvæðið gerir ráð fyrir því að að prestum sé heimilt en ekki skylt að taka að sér vígslu samkynhneigðra. Greinin heitir „Um samviskufrelsi“ og hana má nálgast hér. Í þessari grein langar mig til að skoða nánar samviskufrelsið og í kjölfar umræðunnar í Danmörku lýsa efasemdum mínum um það að hið valkvæða ákvæði í íslenskum hjúskaparlögum eigi að gilda til langframa.

En hvað er samviskufrelsi? Samviskufrelsi (freedom of conviction) er einn af hornsteinum skoðanafrelsis og mikilvægur þáttur mannréttinda. Í mannréttindayfirlýsingu Sameinuðu Þjóðanna segir í 18. grein:

Allir skulu frjálsir hugsana sinna, samvisku og trúar. Felur sá réttur í sér frelsi til að skipta um trú eða sannfæringu og enn fremur frelsi til að rækja trú sína eða sannfæringu einslega eða með öðrum, opinberlega eða í einrúmi, með boðun, breytni, tilbeiðslu og helgihaldi.

Með nokkrum sanni má segja að lúthersk hefð byggi á samviskufrelsi. Jesús frá Nasaret dó á krossi fyrir þann boðskap sem hann hafði að flytja mönnunum. Marteinn Lúther negldi hinar 95 tesur á kirkjuhurðina og hætti lífi sínu til þess. Enginn sá sem tekur þessa óhlýðnisarfleifð alvarlega getur skautað hratt yfir spurningar um samviskufrelsi. Spurningin er bara….samviskufrelsi hvers?

Er rökrétt að nota æðstu gildi mannréttinda um frelsi samviskunnar til að mismuna öðru fólki á grundvelli kynhneigðar? Á grundvelli samviskufrelsis finn ég mig knúna til að svara þessari spurningu neitandi. Ég má ekki mismuna öðrum á grundvelli samviskufrelsis, en ég hef samviskufrelsi til að koma skoðunum mínum á framfæri, svo fremi sem þær gera ekki lítið úr manngildi annarra.

Danska umræðan um einu hjúskaparlögin og samviskufrelsið tekur á sig margar skrýtilegar myndir. Þannig hafa 157 danskir prestar, prófastar, sóknarnefndarfólk og einstaklingar nýlega sent bænaskjal til kirkjumálaráðherrans um að grafarar, organistar, meðhjálparar og annað starfsfólk safnaðarins geti einnig afsakað sig frá athöfnum fyrir samkynhneigt fólks vegna trúarsannfæringar. Þessi umræða hefur ekki komið upp á Íslandi og ég veit ekki til þess að einn einasti organisti hérlendur hafi neitað að spila við brúðkaup samkynhneigðra para.  Ef marka má Politiken virðast Danirnir reyndar ganga enn lengra, og vilja fá sig undan öllum athöfnum fyrir samkynhneigt fólk.  Meira að segja grafarinn flaggar samviskufrelsinu. Hvað er eiginlega í gangi þarna í gamle Danmark?

Danski kirkjumálaráðherrann Manu Sareen samkvæmt Politiken segir nei við bænaskjalinu (sjá greinina í Politiken hér) og uppástendur að „hið guðfræðilega ábyrgð á hjónavígslum hvíli á herðum prestsins.“ Skilningur danska kirkjumálaráðherrans virðist sumsé vera sá að prestar hafi sérstakt samviskufrelsi sem guðfræðingar, sem organistinn, grafarinn og meðhjálparinn hafi ekki.

Hver skyldi vera staðan hér á landi?  Ég veit ekki til þess að kenningarnefnd íslensku þjóðkirkjunnar hafi sent frá sér álit um samviskufrelsi frá því að lögin voru samþykkt 2010.  Ef svo er liggur það álit ekki á lausu. Síðasta álit kenningarnefndar sem nefnir samviskufrelsi sem ég finn er frá 2006 og má finna hér. Þar er talað um samviskufrelsið í lið 1:D) og segir:

Íslenska þjóðkirkjan rúmar ólíkar skoðanir á siðferðilegum álitamálum. Engin ein stofnun eða embætti kirkjunnar getur talist ótvíræð rödd hennar eða gefi úrskurði er bindi samvisku manna. Kirkjan vill stuðla að opnu samtali sem víðast á vettvangi kirkju og samfélags til að ná víðtækri sátt um grundvallaratriði. Það á eins við um siðferðileg álitamál, túlkun ritninganna, helgisiði kirkjunnar og starfshætti hennar.

Ef  „engin ein stofnun eða embætti kirkjunnar geta bundið samvisku manna“, hvað þá um samvisku organistans og grafarans? Af hverju nýtur bara presturinn þessa stofnanasamþykkta samviskufrelsis?

Rökstuðningur kenningarnefndar fyrir ólíkum skoðunum hentar ágætlega sem grundvöllur fyrir því að virða ólíkar skoðanir, en tekur ekki á þeim veruleika þegar flöggun samviskufrelsisins leiðir af sér mismunun annarra. Slík mismunun, ekki síst þegar hún er varin með lagagreinum og kirkjulegum samþykktum getur leitt af sér afstæðishyggju sem er hliðstæð því sem anglíkanska kirkjan á Bretlandseyjum glímir við varðandi vígslu kvenna. Þar eru margar prestsstöður auglýstar með þeim fyrirvara að söfnuðirnir viðurkenni ekki vígslu kvenna og vilji ekki láta slíkar persónur þjóna við altari Drottins, sjá hér. Stöðurnar eru auglýstar með því fororði að „Resolution A, B or C is in place“. Á venjulegu máli heitir þetta:  „Við viljum ekki konur.“  Slíkar eru öfgarnar sem stofnanablessað samviskufrelsi getur leitt okkur í.

Mér sýnist full ástæða til að kenninganefnd þjóðkirkjunnar komi saman og ræði samviskufrelsið aftur.

Davíð Þór Jónsson skrifar grein um samviskufrelsið í dag sem lesa má hér.  Davíð telur að biskupinn eða nefndir á vegum hennar geti ekki sagt prestum fyrir verkum og því sé réttast að söfnuðirnir taki málið í eigin hendur og losi sig við presta sem ekki telja sig geta vígt samkynhneigt fólk í hjónaband af samviskuástæðum. Ég er ósammála þessari nálgun Davíðs. Mér finnst að ekki eigi að velta ábyrgð mannréttinda yfir á söfnuðina. Ég tel að sú aðgerð myndi aðeins auka enn á að gera mannréttindaumræðuna afstæða. Það á ekki að vera undir einstökum safnaðarmeðlimum komið hvort samkynhneigðu fólki sé mismunað í íslensku þjóðkirkjunni. Þá getum við alveg eins farið að tala um samviskufrelsi grafara.

Kristnir menn geta ekki vikið sér undan þeim krefjandi guðfræðispurningum um trúararfinn sem mannréttindakröfur nútímans leggja okkur á herðar. Hvenær er samviskufrelsi mitt farið að bitna á öðru fólki?

Nú eru að verða tvö ár síðan ein hjúskaparlög voru samþykkt á Íslandi. Lögin má lesa hér.  Í rökstuðningi með frumvarpinu komu fram ástæður þess að lögin voru höfð valkvæð. Athugasemdir 6.1  má í heild sinni hér)

Við túlkun ákvæðisins um vígsluheimild eða vígsluskyldu hefur m.a. verið nefnt að setja megi það skilyrði að annað hjónaefna eða bæði tilheyri því trúfélagi sem á í hlut. Þá hefur einnig verið nefnt að til álita komi að prestur megi neita að vígja hjónaefni ef hann telur slíkt andstætt samvisku sinni og sannfæringu. Ákvæði af því tagi eru í dönskum rétti, sbr. reglur um vígslu innan og utan þjóðkirkjunnar frá 1974. Í 13. gr. norsku hjúskaparlaganna er ákvæði um að kirkjulegur vígslumaður megi neita að vígja hjónaefni ef annað tilheyri ekki viðkomandi trúfélagi eða sé fráskilið og fyrrverandi maki sé enn á lífi. Við þá breytingu sem tók gildi 1. janúar 2009 var bætt við ákvæði 13. gr. að kirkjulegur vígslumaður mætti neita ef hjónaefni væru af sama kyni. Samkvæmt sænsku hjúskaparlögunum er kirkjulegum vígslumönnum almennt ekki skylt að framkvæma hjónavígslu en ekki er til tekið hvaða ástæður geti réttlætt neitun þeirra.
Eins og áður sagði þá byggist heimild kirkjulegra vígslumanna til að staðfesta samvist, samkvæmt breytingalögum nr. 55/2008, á því að prestar muni ekki synja af öðrum ástæðum en vegna trúarsannfæringar sinnar.

Valkvæða ákvæðið samkvæmt athugasemdunum er talið sambærilegt við ákvæði í norrænum lögum, þar sem prestar geta á grundvelli trúarsannfæringar sinnar neitað að gefa saman hjón vegna þess að þau hafa verið gift áður. Þetta er merkilegt í ljósi þess að engar slíkar valkvæðar heimildir eru í íslenskum hjúskaparlögum vegna fráskilins fólks. Prestar íslensku þjóðkirkjunnar gefa saman hjón hvort sem hjúskapur þeirra er sá fyrsti, tólfti eða fimmtugasti. Hvers vegna þarf valkvætt ákvæði vegna hjúskapar samkynhneigðra sem ekki þurfti vegna hjúskapar fráskildra?

Umræðan er guðfræðileg og snýst um eðli samviskufrelsis. Í athugasemdunum með lagafrumvarpinu 2010 var talað um að hvetja megi „til þess að ráðuneytið skoði að höfðu samráði við biskup og jafnvel fleiri hvort ástæða sé til að setja nánari reglur á grundvelli 22. gr. hjúskaparlaga.“ Það er með öðrum orðum tekið fram í athugasemdum með lögunum að ákvæðið um samviskufrelsið geti tekið breytingum og verði jafnvel tekið burt.

Umræðan um vígslu kvenpresta er löngu búin í íslensku kirkjunni. Hér eru engar stöður auglýstar með Resolution A, B og C. Engan hef ég heyrt minnast á samviskufrelsi grafara sem vilja fá sig undan því að grafa samkynhneigt fólk. Ég veit ekki til þess að nokkur þjóðkirkjuprestur kinoki sér við að jarða samkynhneigðan mann eða gifti ekki fráskilda. Um allt þetta ríkir eining sem einhvern veginn komst á.

Eining samviskunnar sem er frjáls og leggur af fordóma í stað þess að næra þá með tilvísun til mannréttindaorðræðu. 

5 athugasemdir við “Samviskufrelsi og mannréttindaorðræða

  1. 22. grein hjúskaparlaga: „Hjónaefni eiga rétt á að stofna til hjúskapar fyrir borgaralegum vígslumanni hvort sem þau eiga kröfu á kirkjulegri hjónavígslu eða ekki. Ráðuneytið getur, að fengnum tillögum biskups, sett reglur um hvenær prestum sé skylt að framkvæma hjónavígslu og nánari reglur um hvenær þeim sé þetta heimilt.“ Ráðuneytið og biskupinn hafa þar með nokkuð um valkvæða ákvæðið að segja.

  2. Sæll Davíð og takk fyrir kommentið. Langflestir þeir prestar sem ekki vilja vígja samkynhneigð pör í hjónaband eru reyndar æviráðnir og söfnuðurinn hefur ekkert að segja með ráðningartíma þeirra.

  3. Þakka þér fyrir góða grein. Ég er sammála þér um að ekki eigi að „velta ábyrgð á mannréttindum“ yfir á söfnuðina og það tel ég mig reyndar ekki hafa gert í hugleiðingunni sem þú tengir á. Fyrir mér vakti aðeins að benda á að skv. núverandi fyrirkomulagi liggur ábyrgðin á ráðningu presta hjá söfnuðunum og ábyrgðin á samviskufrelsinu hjá kirkjuþingi, sem valið er af þeim – ekki satt? Eða að hve miklu leyti er réttlætanlegt biskupinn eða nefndir á vegum „hennar“ hafi afskipti af því?

Færðu inn athugasemd

Please log in using one of these methods to post your comment:

WordPress.com Logo

You are commenting using your WordPress.com account. Log Out / Breyta )

Twitter picture

You are commenting using your Twitter account. Log Out / Breyta )

Facebook photo

You are commenting using your Facebook account. Log Out / Breyta )

Google+ photo

You are commenting using your Google+ account. Log Out / Breyta )

Tengist við %s