Efnisorð: Kirkjuþing

Búrlyklar biskupsins

Undanfarið hef ég fengið ýmsar spurningar sem varða starfið í söfnuðum og sérþjónustu. Fólk vill vita um hug minn til æskulýðsstarfs, starfs meðal Íslendinga erlendis, lítilla safnaða, stórra safnaða, ýmissa rannsóknarverkefna, verkefna á Biskupsstofu og sérþjónustu. Fólk vill vita hvort ég muni beita mér fyrir fjárstuðningi til þessara málaflokka ef ég verð biskup.

Það er óábyrgt að gefa kosningaloforð sem erfitt er að standa við í núverandi árferði. Kreppunni er ekki lokið, tekjustofnar hafa verið skertir og þjóðkirkjan á erfitt uppdráttar. Hinir sameiginlegu sjóðir sem standa undir starfi kirkjunnar eru takmarkaðir og ákvarðanirnar þegar eitt starf fær að lifa og annað er lagt niður eru blóðugar og sárar. Allt þetta veit fólk og sá boðskapur gleði og einingar sem stafar inn í kirkjuna með nýju biskupskjöri breytir því ekki að erfiðar ákvarðanir eru framundan. Þær þarf að taka á vandaðan hátt, með þátttöku margra og með reisn.

Í þessu sambandi hef ég líka velt því fyrir mér hvort væntingar til biskups geti ekki á köflum orðið misvísandi.  Hægt er að gera þær kröfur til biskupsins að hann sé eins og stöndug húsfreyja á heimili með búrlyklana festa við beltið. Húsfreyjan skammtar hverjum og einum í askana, fjölskyldu sinni, gestum, vinnuhjúum, ómögum og förumönnum og gætir að því að enginn komist í sperðlana og skyrtrogin í búrinu svo vistirnar renni ekki út á miðjum vetri. Húsfreyjan með búrlyklana er tákn samfélagsgerðar sem lengi hefur verið við lýði á Íslandi.

Í þjóðkirkjunni sem á öðrum vettvangi íslensk samfélags eru uppi kröfur um aukið lýðræði og valddreifingu. Ég hef rætt um þessar væntingar í þremur nýlegum greinum, sjá hér, hér og hér. Meðal annars liggur nýtt frumvarp fyrir kirkjuþingi sem gerir ráð fyrir miklum breytingum á biskupsembættinu. Þar er gert ráð fyrir að biskupinn sitji í takmarkaðan tíma, að hann stjórni ekki lengur kirkjuráði og að fjárstjórnarvald þjóðkirkjunnar færist frá kirkjuráði til kirkjuþings. Skoðanir um þessi ákvæði hinna nýju laga eru mjög skiptar. Sumir vilja meina að biskupinn verði að vera myndugur stjórnandi í kirkjunni til að hafa áhrif. Þess vegna sé mikilvægt að hann sé áfram í forsvari fyrir kirkjuráðið. Aðrir vilja skilgreina biskupinn sem leiðtoga fyrst og fremst, sem hafi málfrelsi og tillögurétt og fylgist vel með öllum málum og eigi setu í kirkjuráði,  en sé ekki beinn aðili að fjárstjórnarvaldinu. Hlutverk þessa leiðtoga eigi þar með að vera að á grundvelli yfirsýnar hans með allri kirkjunni og virðingar sem hún/hann nýtur á biskupsstóli. Sumir segja að með þessari breytingu sé verið að eyðileggja biskupsembættið. Aðrir telja að verið sé að létta af biskupnum erfiðum rekstrarskyldum sem aðrir geti innt betur af hendi svo að hann hafi ráðrúm til að gera það sem biskupar eiga að gera, vísitera, vígja og hafa tilsjón.

Ég tilheyri seinni flokknum. Ég vil að fjárstjórnarvaldið færist til kirkjuþings. Og þess vegna er ég treg til að svara spurningum um það hvaða starf ég vilji efla á vegum þjóðkirkjunnar og hvaða starf ég vilji skera niður á tíma skortsins. Ástæðan fyrir tregðunni er ekki ótti við að missa vinsældir, heldur vil ég skila þessum búrlyklum biskupsins til fólksins.

Ég talaði áðan um yfirsýn. Ég sinnti nokkurri prestsþjónustu við Íslendinga í Bandaríkjunum meðan ég bjó þar. Ég vann í samráði við sendiráðið. Ég hef búið í útlöndum og þekki vel hversu dýrmætt trúarlíf, sjálfskilningur og menning eru Íslendingi á erlendri grund. Ég hef átt því láni að fagna að vinna við hlið vímuvarnarprests í þjóðkirkjunni í nokkur ár og hef ég gegnum starf hans og annarra kollega kynnst því hvílíku grettistaki sérþjónustan er að lyfta dag hvern í íslensku samfélagi. Ég ber virðingu fyrir starfi djákna og finnst það áhyggjuefni hversu mjög þeim hefur fækkað í efnahagsþrengingunum. Ég starfa í yngsta söfnuði landsins þar sem æskulýðurinn er grundvöllur alls starfs. Æskulýðsstarfið er geysimikilvægt fyrir kirkjuna. Ég hef þjónað litlum og stórum söfnuðum í þéttbýli og strjálbýli og ferðalög mín undanfarna daga um dreifðar byggðir Íslands hafa hjálpað mér til að setja mig inn í þau tækifæri og erfiðleika sem steðja að smæstu söfnuðunum.

Í mínum huga er þetta verkefni biskupsins, að hafa yfirsýn yfir allt starf kirkjunnar, í sveit, bæ og borg, í kirknasamfélagi heimsins, í alheimsþorpinu, á sjúkrastofnuninni og í starfinu erlendis, meðal hinna ungu og öldnu. Það er gríðarlegt verkefni og verður aðeins gert með biskupi sem er mannblendin/n, vongóð/ur, er fljót/ur að setja sig inn í hluti og sýnir frumkvæði að samskiptum.Leiðtogi við þessar aðstæður er góður greinandi, hann getur orðað vandamálin og haft áhrif í gegnum áhrifavald sitt.  Slíkur leiðtogi uppörvar, ekki síst þau sem búa við rýran kost vegna niðurskurðar og erfiðleika.

Mín framtíðarsýn um búrlyklana er sú að ómagar, vinnuhjú og fyrirmenn hafa komist að niðurstöðu um að vetrarforðinn er allur á þeirra sameiginlegu ábyrgð.  Enginn einn á þjóðkirkjuna og enginn er þar ómagi eða vinnuhjú heldur. Í þriðja og fjórða kafla Galatabréfisins er talað um kristið fólk sem erfingja eftir fyrirheitinu, ekki þræla, heldur frjálsborið fólk.

Þessari sýn um frelsið fylgir líka mikil og þung ábyrgð. Þegar húsfreyjan hefur búrlyklana bera sig allir upp við hana og reyna að hafa áhrif á það hvernig hún skammtar á askana. Einn er askur æskulýðsstarfsins, annar askur fræðslustarfsins og sá þriðji sérþjónustunnar, í þann fjórða fer þjónustuþörfin á landsbyggðinni. Við getum öll pirrað okkur á húsfreyjunni og hvernig hún skammtar, flestir telja hana setja of lítið í einn askinn og vilja fá meiri skerf. Margir upplifa höfnun og reiði vegna þess hvernig skammtað er.

Hið nýja frumvarp gerir ráð fyrir því að húsfreyjan skili búrlyklunum á borðið og að heimilismenn verði sjálfir að ákvarða matarskammtinn á lýðræðislegan hátt og þannig að matarforðinn endist út veturinn. Getum við það sem fólk borið til frelsis?

Lýðræði og ný þjóðkirkjulög

Nýtt frumvarp um þjóðkirkjulög var lagt fyrir kirkjuþing 2011 og er hinum nýju lögum ætlað að koma í stað laganna um stöðu, stjórn og starfshætti þjóðkirkjunnar frá árinu 1997.  Þar sem ég hef gefið kost á mér til biskupskjörs og lýst því yfir sem sérstöku áhugamáli mínu að dreifa valdi og efla lýðræði innan þjóðkirkjunnar tel ég rétt og skylt að gera grein fyrir því hvernig ég telji hið nýja lagafrumvarp samrýmast þessu markmiði. Ég bendi einnig á grein sem ég hef skrifað um valddreifingu og valdeflingu innan Þjóðkirkjunnar og sem nálgast má hérFrumvarpið má nálgast hér og núgildandi lög hér.

Í athugasemdum með lagafrumvarpinu, III. kafla er áréttað orðalag fyrri laga um það að þjóðkirkjan sé sjálfstætt trúfélag fremur en stofnun. Andi frumvarpsins er sá að færa eigi þjóðkirkjuna til eins mikils sjálfstæðis og kostur er. Lagagreinarnar eru því flestar stuttar og vísa til nánari ákvæða í starfsreglum. Nokkur af þeim nýmælum sem fram koma í reglunum eru að a) biskup verði kjörinn til ákveðinna árafjölda, b) kirkjuþing fari með æðsta vald í fjármálum þjóðkirkjunnar og að skerpt skuli á því hvaða ábyrgð forseti kirkjuþings hafi á starfsemi þingsins, undirbúningi og eftirfylgd, c) samstaða þurfi að nást milli kirkjuþings og biskups Íslands um kenningarleg efni. Einnig vil ég nefna það nýmæli að kirkjuþingið setji starfsreglur sjálft um það hverjir eigi að eiga sæti á þinginu.

TAKMARKAÐUR TÍMI Á BISKUPSSTÓLI
Í 30. grein frumvarpsins er gert ráð fyrir að biskup sitji í takmarkaðan tíma á stóli. Ég hef lýst því yfir að ég gefi einungis kost á mér til biskupsembættis til skamms tíma og fái ég brautargengi muni ég beita mér fyrir nýjum biskupskosningum árið 2018. Ég vil með þessu sýna hug minn til þessara ákvæða frumvarpsins og vinna í anda þeirra, enda geri ég ráð fyrir að þau verði orðin að lögum innan sex ára. Ég tel að þjóðkirkjunni sé hagur í því að starfstími biskupa sé takmarkaður við tiltekið tímabil og hygg að sú tilhögun að biskup þurfi oftar að sækja umboð sitt til kjörmanna muni geta leitt til góðrar endurnýjunar og aukinna tengsla milli safnaðanna og biskupsstofu. Á síðasta kirkjuþingi voru samþykktar starfsreglur um að sóknarnefndarformenn um allt land fái atkvæðisrétt í biskupskosningum, svo og varaformenn í stærstu söfnuðunum. Ég er fylgjandi valddreifingu og fagna því þessum nýju kjörmönnum, en tel jafnframt mikilvægt að þeim verði fjölgað enn meira og að allir þjóðkirkjumenn megi kjósa í biskupskosningum. Ég tel að slíka grundvallarskipun lýðræðisins eigi að binda í lögin sjálf og tel því hið nýja frumvarp ekki ganga nógu langt í þessu efni.

AUKIN VÖLD KIRKJUÞINGS
Völd kirkjuþings eru aukin til muna í frumvarpinu og því fært fjárstjórnarvald þjóðkirkjunnar sem í núverandi lögum er í höndum kirkjuráðs undir forystu biskups Íslands (14. grein frumvarps, 27. grein laga). Ég fagna þessari fyrirhuguðu breytingu. Kirkjuþing fer með æðsta vald í málefnum þjóðkirkjunnar og eðlilegt að mínum dómi að það fari með fjárstjórnarvald. Ég er fylgjandi þeirri athugasemd í skýrslu Ríkisendurskoðunar (sjá hér), að dregið verði úr fjármálaumsýslu biskups Íslands. Ég tel slíka tilhögun ekki felast í því að afmarka veraldleg og andleg svið, en byggist öllu heldur á skynsamlegri verkaskiptingu innan stjórnsýslu þjóðkirkjunnar. Sömuleiðis styð ég það að skerpt sé á ábyrgð forseta kirkjuþings við undirbúning, starfsemi og eftirfylgd þingsins og tel að þessar lagabreytingar muni efla þingið (12. grein frumvarps).

KENNINGARLEG EFNI
Prestastefna er ráðgjafarsamkoma biskupsins í kenningarlegum efnum samkvæmt núverandi lögum. Í 28. grein núverandi laga er kveðið á um að prestastefna hafi tillögu- og umsagnarrétt um kenningarleg efni, þ.e. kenningu og játningu kirkjunnar, guðsþjónustuhald, prédikun, helgisiði og sakramenti. Í frumvarpinu er hins vegar gert ráð fyrir því að kenningarleg efni skuli sæta umfjöllun í kenningarnefnd og á prestastefnu og að til þess að samþykktir öðlist gildi um kenningarleg gildi þurfi samstöðu biskups Íslands og kirkjuþings (13. grein). Tvöfalt neitunarvald kirkjuþingsmanna og biskups Íslands í kenningarlegum efnum er nýmæli í íslenskum kirkjulögum og mér þykir það ekki stefna í lýðræðisátt. Biskup Íslands ber að sönnu mikla ábyrgð gagnvart kenningu kirkjunnar, en ég tel ekki rétt að einn maður hafi neitunarvald í svo veigamiklum málum. Biskup Íslands þarf á ráðgjöf presta, annarra biskupa og kenningarnefndar að halda nú sem fyrr um kenningarleg efni og því álít ég rétt sé að kenningarleg málefni þróist í lýðræðislegri umræðu vígðra og leikra fremur en með beitingu neitunarvalds.

ATKVÆÐISRÉTTUR
Í 11. grein frumvarpsins er kveðið á um að kirkjuþing skuli með starfsreglum setja ákvæði um kjör til kirkjuþings, seturétt á þinginu og þingsköp. Í núverandi lögum er hins vegar tilgreint í 21. grein hvaða aðilar eiga að eiga rétt til að kjósa til kirkjuþings. Hér þykir mér nýbreytnin ekki vera í þágu lýðræðisins. Þjóðkirkjulögin gegna á hverri tíð nokkurs konar formlegu „stjórnarskrár“-hlutverki og það er mikilvægt að í þeirri stjórnarskrá sé skýrt tekið fram hverjir það eru sem koma að því að ákvarða starfsreglurnar. Formið á að taka fram í lögum til þess að inntakið, starfsreglurnar, sem kirkjuþingið setur séu í anda lýðræðisins. Annars getur kirkjuþingið að mestu leyti sett sjálfu sér form og jafnvel staðið í vegi fyrir því að fleiri megi kjósa til þingsins. Með þessum varnaðarorðum er ég ekki að vantreysta lýðræðisást núverandi kirkjuþingsmanna. Öllu heldur vakir fyrir mér að benda á mikilvægar grundvallarreglur um form og lýðræði, sem gilda þurfa í nútímalegri kirkju. Ég vil að allir þjóðkirkjumenn fái að kjósa til kirkjuþings, bæði hina vígðu þingmenn og hina leiku. Þannig tel ég að best verði hægt að tryggja þátttökulýðræði í söfnuðum landsins og að fólk finni að það beri ábyrgð á framtíð Þjóðkirkjunnar.

Af ofangreindu má sjá að ég styð ýmis grundvallarviðmið hins nýja frumvarps um sjálfstæði þjóðkirkjunnar gagnvart ríkisvaldi og að völd lýðræðislegs kirkjuþings verði sem mest. Ég styð breytta verkaskiptingu milli biskups Íslands og kirkjuþings og að kirkjuþing fái fjárstjórnarvald. Ég er fylgjandi því að biskup Íslands sé kjörinn til tiltekins tíma og hef að eigin frumkvæði lýst því yfir að ég muni sitja skamma stund á stóli til þess að hægt sé að kjósa nýjan biskup að sex árum liðnum eftir nýjum lagaramma. Ég tel að greinin um neitunarvald sé skref afturábak, vegna þess að hún leggur of mikið kenningarlegt vald á hendur hinna fáu í stað þess að treysta umsögnum og ráðgjöf prestastefnu, kenningarnefnd og biskupafundar og síðan lýðræðislegri umræðu á kirkjuþingi. Ég álít að þjóðkirkjulagafrumvarpið nýja þurfi að ganga lengra í veigamiklum málum í átt til lýðræðis og nefni sérstaklega að binda þurfi í lög hverjir það eru sem hafa atkvæðisrétt á kirkjuþingi.

Í samfélaginu eru auknar kröfur uppi um gagnsæja og lýðræðislega stjórnarhætti, þar sem fjöldinn komi að ákvörðunum. Þjóðkirkjan er stærsta fjöldahreyfing á Íslandi og á að vera í fararbroddi hugsjóna um góða stjórnarhætti og stefnumótun. Það gerum við með því að byggja upp nútímalega kirkju þar sem stjórnsýsla og veigamiklar ákvarðanir eru bornar uppi af myndugu fólki.