Flokkur: Kirkjumál

Kirkjuþing unga fólksins og mismunun vegna kynhneigðar

Kirkjuþing unga fólksins kom saman á laugardaginn fyrir viku og ræddi meðal annars um samviskufrelsi presta undir liðnum 6. mál. Ályktun þeirra hljóðar svo:

Kirkjuþing unga fólksins leggur til að reglur þær sem nú eru í gildi um samviskufrelsi presta sem heimila prestum að neita fólki um þjónustu á grundvelli kynhneigðar verði afnumdar, enda stríði þær gegn kenningu kirkjunnar um jafnrétti og gegn lögum landsins sem segja að ekki megi mismuna fólki á grundvelli kyns, kynþáttar, trúar, stéttar né kynhneigðar.

Ég er ánægð með að Kirkjuþing unga fólksins skuli láta réttindamál samkynhneigðs fólks í kirkjunni sig varða og berjast gegn mismunun á grundvelli kynhneigðar og fleiri þátta sem tilgreindir eru í mannréttindasáttmálum. Það er eitthvað gott í gangi í samfélagi þar sem unga fólkið velgir þeim eldri undir uggum og hristir það af svefni. Þau hreyfðu við mér og fyrir það er ég þakklát.

Kirkjuþing unga fólksins bað um að reglur væru afnumndar  „um samviskufrelsi presta sem heimila prestum að neita fólki um þjónustu á grundvelli kynhneigðar. En hverjar eru þessar reglur sem hér er um rætt?  Hverju þarf að breyta? Þarf að breyta einhverju? Þessi bloggfærsla er yfirlitsgrein yfir lögin og aðdraganda lagasetningar um ein hjúskaparlög með sérstakri áherslu á umræður, umsagnir, ályktanir og athugasemdir um frelsi presta til að neita samkynhneigðu fólki um vígslu. Hún er skelfing löng, en þeim sem þreytast á lestrinum er bent á niðurstöðurnar í lokin.

Hjúskaparlögin sem nú eru í gildi eru nr 31/1993 (með breytingunum 2010, sem gjarnan eru kennd við ein hjúskaparlög) og leystu af lögin nr. 60/1972 um stofnun og slit hjúskapar, en þau lög byggðu á lögum nr. 39/1921 um sama efni. Í lögunum frá 1921 og 1972 var talað um heimildir til kirkjulegrar hjónavígslu og að ráðuneytið gæti sett reglur um það hvenær prestum væri skylt að framkvæma hjónavígslur. Ég veit ekki til þess að þessar reglur hafi nokkurn tímann verið settar, en þessar heimildarskilgreiningar úr gömlu lögunum 1921 og 1972 fóru áfram inn í lögin 1993. Í athugasemdum með frumvarpinu 1972 er fjallað um heimildir einstakra vígslumanna á þennan hátt:

Um 16. gr. Í þessari grein er lagt til, að kirkjumálaráðuneyti setji reglur um, hvaða prestar þjóðkirkjunnar hafi heimild til hjónavígslu og hvenær þeim sé skylt að framkvæma hjónavígslu. Að jafnaði hafa allir prestar þjóðkirkjunnar þessa heimild, en eftir því sem flokkum presta fjölgar er ekki sagt, að svo verði þessu farið um þá alla. Þykir rétt, að ráðuneytið skeri úr þessu, svo og setji reglur um skyldu presta til að framkvæma hjónavígslu, að sjálfsögðu að fenginni umsögn biskups og prestastefnu.

Það sem er sérstaklega áhugavert við þessa klausu er sá skilningur frumvarpsins að ekki sé endilega sjálfsagt að allir prestar hafi vígsluvald.

Heimildir trúfélaga til vígslu þýða að ríkisvaldið getur framselt heimildir til trúfélags um að annast lögformlega hjónavígslu, en trúfélagið þarf ekki að taka við heimildunum, eða ákveðið að skilgreina þrengra þau skilyrði sem trúfélagið setur fyrir trúarlegri athöfn en ríkisvaldið gerir. Í kaþólsku kirkjunni er til að mynda lögð áhersla á órjúfanleika hjónabandsins, sem að skilningi trúfélagsins er sakramenti og ævilangur sáttmáli. Fráskildu fólki sem óskar hjónabands er því þrengri stakkur skorinn hvað varðar athafnir í kaþólsku kirkjunni en þeim sem ganga ógiftir til hjónabands.

Sum trúfélög setja reglur um trúfélagsaðild og mörg þeirra vígja ekki samkynhneigt fólk í hjónaband. Það sem gerir stöðu íslensku þjóðkirkjunnar hins vegar sérstaka meðal trúfélaganna er að þar er valdið til að velja lagt á herðar hvers einstaks prests. Og við það færist fókusinn frá trúfrelsi trúfélaga yfir á sannfæringar- eða samviskufrelsi einstakra presta. Og þess vegna er það ekki trúfélagið sem situr uppi með mögulegan mismununarvanda og þar með mögulegt brot á stjórnarskrárbundnum réttindum fólks, heldur presturinn sjálfur.

En hvar koma þessar „reglur“ fyrir sem Kirkjuþing unga fólksins hvetur til að séu afnumndar, reglur sem „heimila prestum að neita fólki um þjónustu á grundvelli kynhneigðar“?

Árið 2007 sendi Kirkjuþing frá sér ályktun sem að mörgu leyti má telja mótsagnakennda. Tillagan ber þess merki að vera sett fram sem málamiðlun í miklu ölduróti þar sem glímt var um réttindi samkynhneigðs fólks. Hún hljóðar svo:

Kirkjuþing lýsir stuðningi við meginatriði ályktunar kenningarnefndar um Þjóðkirkjuna og staðfesta samvist og stendur við hefðbundinn skilning á hjónabandinu sem sáttmála karls og konu.

Ef lögum um staðfesta samvist verður breytt þannig að trúfélög fái heimild til að staðfesta samvist þá styður Kirkjuþing það að prestum Þjóðkirkjunnar, sem eru vígslumenn að lögum, verði það heimilt. Kirkjuþing leggur áherslu á að frelsi presta í þessum efnum verði virt.

Ályktunin er þannig þríþætt. Hún fjallar a) um hjónavígsluskilning íslensku þjóðkirkjunnar, b) um heimildir til presta sem hafa annan hjónavígsluskilning til að staðfesta samvist og c) áréttar frelsi einstakra presta til að taka að sér eða neita að taka að sér vígslu. Árið 2008 samþykkti Alþingi síðan ný lög sem heimiluðu trúfélögum að annast staðfesta samvist. Í athugasemdunum með frumvarpinu með lögunum var vitnað í ályktunina frá Kirkjuþingi 2007, enda hafði Kirkjuráð sent þinginu ályktunina sem umsagnaraðili um lögin.  Prestafélag Íslands sendi einnig inn umsögn og lýsti sig samþykka málamiðluninni.

Frumvarpið sjálft nefnir aldrei val einstakra vígslumanna til að annast vígslu, en í athugasemdunum er valkvæði þátturinn orðaður svona:

Gert er ráð fyrir í b-lið 1. gr. frumvarpsins að vígslumönnum sem hafa á grundvelli 17. gr. hjúskaparlaga heimild til hjónavígslu verði einnig veitt heimild til að staðfesta samvist tveggja einstaklinga af sama kyni. Þarna er einkum um að ræða presta þjóðkirkjunnar og presta og forstöðumenn skráðra trúfélaga. Ekki verði á hinn bóginn um skyldu að ræða þegar þessir vígslumenn eiga í hlut. Virða beri frelsi presta og forstöðumanna skráðra trúfélaga til að ákveða hvort þeir staðfesti samvist þegar lagaskilyrði eru fyrir hendi en vissulega er á því byggt að þeir muni ekki synja af öðrum ástæðum en vegna trúarsannfæringar sinnar. Ef ástæða þykir til má ætla að þjóðkirkjan og skráð trúfélög muni gefa út leiðbeiningar til vígslumanna sinna um framkvæmd þessarar heimildar.

Samtök Foreldra og aðstandenda samkynhneigðra sendu þinginu einnig umsögn og gagnrýndu þá hugmynd að lögin yrðu valkvæð fyrir presta:

Hér er sem sé gert ráð fyrir að þeir prestar þjóðkirkjunnar sem ekki vilja veita samkynhneigðum þessa þjónustu geti neitað því. Slík neitun hlýtur að brjóta í bága við jafnræðisreglu stjómarskrárinnar.

Í sama streng tók Félagsráðgjafafélag Íslands sem einnig sendi inn umsögn:

Að mati Félagsráðgjafafélags íslands skýtur það skökku við að prestum þjóðkirkjunnar sé heimilað að neita að þjónusta tiltekinn samfélagshóp. Það er spuming hvort slíkt samræmist jafnréttisreglu stjórnarskrárinnar.

Samtökin ´78 tjáðu sig einnig um sömu ákvæði:

Frumvarpið gerir beinlínis ráð fyrir því að prestar og forstöðumenn skráðra trúfélaga geti neitað samkynhneigðum pörum sem til þeirra leita um þjónustu. Vegna sérstakrar stöðu Þjóðkirkjunnar og presta hennar sem opinberra starfsmanna þá er slík heimild – til þess beinlínis að synja tilteknum samfélagshópi um þjónustu – bæði alvarleg og hugsanlega einnig brot á jafnræðisreglu stjómarskrárinnar. Samtökin ’78 leggja því til þá breytingu á frumvarpinu að tekinn verði af allur vafi um rétt samkynhneigðra til þess að njóta þjónustu presta og forstöðumanna skráðra trúfélaga til jafns við gagnkynhneigða.

Lögin nr. 55/2008 um staðfesta samvist (heimild presta til að staðfesta staðfesta samvist) voru síðan samþykkt mótatkvæðalaust.

Tveimur árum síðar var þingið orðið reiðubúið að stíga skrefið til fulls, taka út lagabálkinn um staðfesta samvist og samþykkja ein hjúskaparlög án tillits til kynhneigðar hjónaefna. Við frumvarpið bárust 34 athugasemdir frá einstaklingum, félagasamtökum, stofnunum og trúfélögum. .  Í umsögnunum frá trúfélögunum kemur fram ólíkur skilningur þeirra á hjónabandinu. Í umsögnum frá biskupi Íslands og tillögu 90 presta og guðfræðinga sem lögð var fyrir Prestastefnu það ár og vísað til biskups Íslands og síðan send Allsherjarnefnd til umsagnar má lesa út mjög ólíkan skilning á hjónabandinu. Prestafélagið sendi líka inn umsögn og vék sérstaklega að valfrelsi presta við kirkjulegar athafnir:

Því teljum við mikilvægt að í lagatextanum sjálfum en ekki í athugasemdum sé kveðið á um valkvæði kirkjulegra vígslumanna á grundvelli trúarsannfæringar.

Fríkirkjan í Reykjavík hvatti eindregið til þessara lagasetningar í umsögn sinni, baháar sögðust ekki skipta sér af því sem borgaraleg yfirvöld ákveddu eða önnur trúfélög, en báðu ríkisvaldið um að virða frelsi trúfélagsins til að vígja ekki samkynhneigt fólk í hjónaband og Hvítasunnukirkjan, Kaþólska kirkjan á Íslandi, Kirkja sjöunda dags aðventista, safnaðarhirðar hvítasunnukirkjunnar og Íslenska Kristskirkjan lögðust gegn lagasetningunni. Það var því ljóst strax af umsagnarferlinu að ekki myndu öll trúfélög nýta sér þær heimildir til hjónavígslu sem ríkisvaldið bauð fram í frumvarpi að einum hjúskaparlögum.

Í athugasemdum með frumvarpinu var sérstaklega talað um valfrelsi presta til að vígja samkynhneigt fólk í hjónaband í lið 6.1:

 Við túlkun ákvæðisins um vígsluheimild eða vígsluskyldu hefur m.a. verið nefnt að setja megi það skilyrði að annað hjónaefna eða bæði tilheyri því trúfélagi sem á í hlut. Þá hefur einnig verið nefnt að til álita komi að prestur megi neita að vígja hjónaefni ef hann telur slíkt andstætt samvisku sinni og sannfæringu. Ákvæði af því tagi eru í dönskum rétti, sbr. reglur um vígslu innan og utan þjóðkirkjunnar frá 1974. Í 13. gr. norsku hjúskaparlaganna er ákvæði um að kirkjulegur vígslumaður megi neita að vígja hjónaefni ef annað tilheyri ekki viðkomandi trúfélagi eða sé fráskilið og fyrrverandi maki sé enn á lífi. Við þá breytingu sem tók gildi 1. janúar 2009 var bætt við ákvæði 13. gr. að kirkjulegur vígslumaður mætti neita ef hjónaefni væru af sama kyni. Samkvæmt sænsku hjúskaparlögunum er kirkjulegum vígslumönnum almennt ekki skylt að framkvæma hjónavígslu en ekki er til tekið hvaða ástæður geti réttlætt neitun þeirra.
Eins og áður sagði þá byggist heimild kirkjulegra vígslumanna til að staðfesta samvist, samkvæmt breytingalögum nr. 55/2008, á því að prestar muni ekki synja af öðrum ástæðum en vegna trúarsannfæringar sinnar. Telja verður að þessi túlkun fari saman við túlkun á 16. og 17., sbr. 22. gr., hjúskaparlaga og heimild presta til að vígja fólk af sama kyni í hjúskap verði því með sama sniði og heimild þeirra til að staðfesta samvist. Ekki þykir ástæða til að leggja til lagabreytingar um þessi atriði en hvetja má til þess að ráðuneytið skoði að höfðu samráði við biskup og jafnvel fleiri hvort ástæða sé til að setja nánari reglur á grundvelli 22. gr. hjúskaparlaga.
Árétta ber að spurningar um vígsluheimild og vígsluskyldu snerta fyrst og fremst einstaka vígslumenn. Með hliðsjón af stöðu þjóðkirkjunnar á Íslandi þykir mega stefna að því að allir muni geta notið kirkjulegrar vígslu innan þjóðkirkjunnar ef annað eða bæði hjónaefna tilheyra þjóðkirkjunni þó að hver og einn eigi ekki rétt á vígslu af hálfu tiltekins vígslumanns.

Athyglisvert er að lögin eða athugasemdirnar fjalla ekki um önnur trúfélög en íslensku Þjóðkirkjuna og þeirra rétt til að þiggja eða hafna vígsluvaldi. Í athugasemdunum með frumvarpinu 2010 kemur þannig fram að tilteknir prestar muni geta synjað hjónavígslu samkynhneigðs fólks á grundvelli trúarsannfæringar í samræmi við fyrri lög frá 2008 og sérstaklega litið til „stöðu þjóðkirkjunnar á Íslandi“ sem skuli tryggja það að „allir geti notið vígslu“, þótt „hver og einn eigi ekki rétt á vígslu af hálfu tiltekins vígslumanns“.

Lögin nr. 65/2010 voru síðan samþykkt á Alþingi mótatkvæðalaust, en þau eru eiginlega lagabreyting við hjúskaparlögin frá 1993 og fleiri lög.

Eftir að hafa farið yfir „reglurnar“ langar mig að draga þetta langa mál saman í nokkur kjarnaatriði:

  1. Í lagatextunum um hjúskap 1972 og 1993 er talað um vígsluheimildir til trúfélaga en ekki vígsluskyldu.
  2. Hvergi í lagatextunum er talað um einstaka presta, en í athugasemdum um frumvarpið frá 2008 sem heimilaði prestum að annast staðfesta samvist og frumvarpið frá 2010 um ein hjúskaparlög er vísað ályktun kirkjuþings um að prestar geti neitað „vegna trúarsannfæringar“.
  3. Orðið „samviskufrelsi“ kemur hvergi fyrir í textunum.
  4. Engin ályktun um stöðu samkynhneigðs fólks hefur komið frá Kirkjuþingi síðan 2007 þegar þingið áréttaði hefðbundinn hjónabandsskilning en sagði að ef ríkisvaldið leyfði, þá mætti prestum sem hefðu annan skilning annast staðfesta samvist, svo fremi sem frelsi annarra til að gera það ekki væri tryggt.
  5. Strax í umsögnum með frumvarpinu 2008 er því haldið fram að það að lögin séu túlkuð á þann hátt að prestar geti vikist undan hjónavígslum samkynhneigðs fólks geti leitt til stjórnarskrárbrota vegna mismununar.
  6. Vísað er til fordæma í hjúskaparlögum í Danmörku og Noregi frá áttunda áratugnum þar sem vígslumaður getur vikist undan því að vígja fráskilið fólk í hjónaband. Engin lagahefð er hins vegar fyrir því að vígslumaður megi neita fráskildu fólki um hjónaband í íslenskum lögum frá sama tíma.
  7. Athugasemdirnar gera ráð fyrir því að vegna stöðu íslensku þjóðkirkjunnar verði unnt að tryggja öllum þeim hjónavígslu sem eftir leita.
  8. Hvor tveggja lögin frá 2008 og 2010 opna fyrir möguleikann á að ráðuneytið setji nánari reglur um val presta til vígslu „að höfðu samráði við biskup“ og í athugasemdunum með frumvarpinu frá 1972 er lagt til að ráðuneytið setji nánari reglur um það hvaða prestar eigi að hafa vígsluheimildir að lögum.
  9. Ljóst er af umsögnunum frá trúfélögunum um ein hjúskaparlög að mörg þeirra myndu ekki nýta sér heimildir um að vígja samkynhneigt fólk í hjónaband.
  10. Í athugasemdunum með lögin 2010 er að finna umfjöllun um vígslumenn þjóðkirkjunnar en ekki vikið að öðrum trúfélögum.

Einhvern tímann á næstunni þegar ég er búin að hugsa aðeins meira ætla ég að skrifa grein um það sem mér finnst að þjóðkirkjan eigi að gera í stöðunni. En nú höfum við að minnsta kosti yfirlit yfir regluverk, lög og lögskýringargögn um val presta til að vígja.

Ein hjúskaparlögMyndin er tekin af síðunni Ein hjúskaparlög þar sem ýmsir prestar þjóðkirkjunnar birtu stuttar greinar, vídeó og blogg einum hjúskaparlögum til stuðnings vorið 2010.

Boðun, pólitík og kirkjuheimsóknir

Ég hef fylgst úr fjarlægð með allri umræðunni um kirkjuheimsóknir á aðventunni. Hún hefur verið hvöss og inn í hana blandast pólitískar hræringar sem erfitt er að henda reiður á. Þessi umræða snertir mig tilfinningalega. Ég veit að mörgu fólki þykir vænt um kirkjuheimsóknirnar. Ég á vini og ættingja sem eru trúlausir og þekki hversu ósátt þau eru við kirkjuheimsóknirnar. Það gerir mig vansæla að börn skuli stríða hvert öðru á trú og trúleysi eins og nýlegt dæmi sannar af dreng í Grafarvoginum sem ekki valdi að fara í kirkjuheimsókn. Þessi ljóta saga af stríðni minnti mig á strákana mína sem stundum var strítt af því að mamma þeirra væri prestur og var sagt að þeir ættu að þegja og fara heim og lesa Biblíuna.

Mér finnst það sárt og leiðinlegt að einmitt á þessum tíma ársins í desembermyrkrinu, þar sem við þurfum svo innilega á friði, gleði og náungakærleik að halda, skuli hann vera undirlagður af árvissum deilum í samfélaginu, bloggheimum, borgarstjórnarfundum, samfélagsmiðlum og kommentakerfum. Með þessu er ég ekki að segja að umræðan um kirkjuheimsóknirnar sé ekki mikilvæg, því hún er það. Umræða um tengsl trúfélaga og skóla, mannréttindi, trúfrelsi, eðli skólastarfs og þróun samfélagssáttmála er mikilvæg. Ég er hins vegar ekki viss um að allar myndir þessarar umræðu séu mjög gefandi eða þoki okkur í átt til lausnar og sáttar sem samfélags. Deilumálið Kirkjuheimsóknir er að mínu viti fast í hjólfari og flokkadráttum til hægri og vinstri.

Ég hef áhyggjur af þessu hjólfari, vegna þess að spólið í hjólfarinu getur leitt til þess að fólk í samfélaginu verði ónæmt fyrir veigamiklu spurningum um menntun, skólaskyldu, mannréttindi, menningararf og trú. Nú þegar verða margir grænir í framan þegar minnst er á kirkjuheimsóknir, af því að þeim finnst þetta svo hrikalega leiðinleg, tilfinningahlaðin og eitruð umræða. Ég er örugglega búin að missa helminginn af lesendum bloggsins nú þegar vegna þess að fólk vill miklu frekar gera eitthvað jólalegt eins og að kaupa jólatré en að hlusta á enn eitt röflið um kirkjuheimsóknir skólabarna á aðventu. Sem er auðvitað mjög dapurlegt af því að ég er rétt að komast að efninu og því sem mér finnst sjálfri um þessar heimsóknir.

Sko….

  • Kirkjuheimsóknir á aðventu eru ekki hluti af skírnarfræðslu kirkjunnar. Kirkjan sinnir skírnarfræðslu sinni með stuðningi við fjölskyldur og með barnastarfi í kirkjunni sem börn og unglingar sækja með foreldrum sínum eða með frístundatilboðum og fermingarstarfi sem börn hafa verið skráð í af forráðamönnum sínum.
  • Ef kirkjuheimsóknir eru stundaðar á annað borð er þar um að ræða vettvangsferðir á forsendum skólans.

Þessi tvö atriði útheimta yfirvegaða umræðu um samstarf kirkju og skóla. Það þarf að liggja fyrir hver mörk skírnarfræðslu og fræðslu um trúarbrögð eru. Og það þarf að liggja fyrir hvað átt er við með vettvangsferð.

Kannski finnst mörgum að þetta liggi allt saman morgunljóst fyrir. En það flækir umræðuna að við notum mörg hver orðið boðun á ólíkan hátt. Boðun í sinni víðustu mynd fjallar um allt það sem er boðandi eða normatíft á erlendum tungumálum. Boðun í merkingunni normatíft fjallar um það hvernig mér finnst að hlutirnir eigi að vera í andstöðu við það sem er lýsandi eða deskríftíft. Þegar ég segi börnum að þau eigi að vera góð hvert við annað, að þau eigi ekki að henda rusli eða stríða hvert öðru sendi ég frá mér normatíf, boðandi skilaboð. Boðun í þessari víðu merkingu er mikilvægur þáttur í uppeldi og skólastarfi. En það er líka hægt að nota orðið boðun í þrengri merkingu um boðun tiltekins trúararfs og trúarsannfæringar, sem prédikun og trúboð, eða það sem enskan kallar evangelization. Slík boðun er ekki hluti af aðalnámskrá grunnskóla og leikskóla en heyrir til heimilisguðrækni, skírnarfræðslu og fullorðinsfræðslu hvers trúfélags.

Hin fjöruga umræða á borgarstjórnarfundi í gær spratt m.a. út af statusuppfærslu Lífar Magneudóttur varaborgarfulltrúa og formanns Mannréttindaráðs þar sem hún gagnrýndi harðlega kirkjuheimsókn skóla og kallaði trúboð. Í kirkjuheimsókninni átti sóknarpresturinn í Langholtskirkju að flytja hugvekju. Líf er kona sem ég ber traust til og er oft sammála. En ég er ósammála henni um það að hugvekja prests sé endilega trúboð. Hugvekja hlýtur alltaf að byggjast á normatífri boðun, að hugvekjarinn flytji boð um það hvernig hlutirnir eigi að vera. En hún þarf ekki nauðsynlega að vera evangelísk í þeirri merkingu að hún boði trú eða trúarsannfæringu. Hugvekja getur til dæmis auðveldlega fjallað um umhverfismál, friðarmál, sættir og náungakærleik, eða rifjað upp jólasögu sem tengist því hversu mikilvægt það er að berjast gegn fátækt og óréttlæti. Þegar skóli velur að fara í vettvangsferð í kirkju getur prestur tekið á móti börnunum fyrir hönd kirkjunnar. Ef skólinn velur að biðja prestinn um að segja einhver orð eða halda hugvekju, þá ber prestinum að gera það á forsendum skólans og á þann hátt að ekki sé um evangelíska boðun að ræða.

Ég ber líka traust og hlýju til skólastjórans í Valsársskóla, Ingu Sigrúnar Atladóttur sem í statusuppfærslu ræðir mikilvægi þess að miðla fræðslu um kristinn trúararf í samræmi við námskrá grunnskóla. Hinn kristni trúararfur hefur fylgt íslenskri menningu í þúsund ár og sem skólanum ber að fræða nemendur sína um sem lið í menningarlæsi. Ég er hins vegar ósammála henni um það að það séu rök í málinu að allir nemendur grunnskólans séu meðlimir í Þjóðkirkjunni. Lögbundið skólastarf á ekki að tengjast trúfélagsaðild. Það á að vera normatíft og deskríptíft, boðandi og lýsandi, en ekki evangelískt án tillits til þess hvort við búum í sveit og borg og hvort og hvar börnin okkar eru skráð í trúfélög.

Í morgun las ég grein eftir Siggeir Ævarsson um upplifun hans af kirkjuheimsókn leikskólabarnsins síns. Færslan er reyndar fjögurra ára gömul, en dúkkaði aftur upp núna á Facebook í tengslum við umræðuna um kirkjuheimsóknir á aðventu. Í lýsingu Siggeirs byrjaði kirkjuheimsóknin á því að allir voru beðnir um að signa sig og síðan báðu allir saman Faðir vor. Þvínæst hafi presturinn sagt frá því að sagan af fæðingu Jesúbarnsins væri merkilegasta saga í heimi. Sjálfur lýsir faðirinn þeirri skoðun sinni að honum finnist það jákvætt og sjálfsagt að kristinn trúararfur og fræðsla um trúarbrögð sé hluti af starfi skólans en er óánægður með trúboðið sem hann taldi sig verða vitni að í kirkjunni. Hann vill trúfræðslu barni sínu til handa, ekki trúboð.

Lýsing Siggeirs er fjögurra ára gömul og vonandi hefur eitthvað breyst. Sjálf viðurkenni ég fúslega að hafa stjórnað kirkjuheimsóknum með þeim hætti sem hann lýsir hér áður og fyrr. En ég geri það ekki lengur. Ég geri greinarmun á þeim stöðum þar sem ég flyt evangelíska og normatífa boðun. Ég er prestur og prédika að sjálfsögðu, bið bænir og vitna um trúna í skírnarfræðslu og helgihaldi kirkjunnar. En því fer fjarri að ég þurfi að gera það á öllum stöðum og tímum. Ég er ekki foss eða gosbrunnur. Í vettvangsheimsóknum flyt ég ekki evangelíska boðun. Ég bið ekki lengur bænir í vettvangsheimsóknum eða ber fram hinn kristna trúararf sem hinn eina rétta og merkilegasta á þeim vettvangi. Ég geri mér far um það að þau orð sem ég segi í slíkum heimsóknum innihaldi frekar normatífa boðun en evangelíska, vegna þess að hin síðarnefnda boðunin heyrir til skírnarfræðslu kirkjunnar, ekki vettvangsheimsóknum skóla. Skólarnir eru velkomnir í kirkjuna og ef þau vilja flytja helgileikinn sinn þar þá er það líka velkomið. Ég virði líka ákvörðunarrétt skóla til að gera eitthvað annað á aðventunni en að heimsækja kirkju, eða vilja frekar koma í mars. Það er líka fínt, vegna þess að vettvangsferðir eiga að vera á forsendum skóla, ekki kirkju. Og skólinn er skóli allra barna, ekki aðeins hinna kristnu.

Þetta er nú svona það sem ég vildi segja um þetta mál. Getum við ekki sannmælst um það að taka þessa umræðu upp í janúar þegar jólaskjálftinn er runnin úr okkur?  Getum við ekki haldið áfram að fjalla um samstarf kirkju og skóla og gert það á einhvern hátt sem skilar okkur áfram?  Og getum við ekki sleppt því að gera þessar kirkjuheimsóknir að pólitísku þrætuepli?  Ég er pólitísk portkona sem hef kosið flesta flokka í kosningum. Ég set krossinn minn í kosningum við þann flokk sem ég treysti best hverju sinni til að huga að hag almennings, byggja upp heilbrigðis-, félags- og menningarlíf og standa vörð um mannréttindi og umhverfi. Ég hef nákvæmlega engan áhuga á því hvort Sjálfstæðisflokkurinn styður kirkjuheimsóknir eða hvort VG sé á móti þeim. Ég er hvorki með eða á móti kirkjuheimsóknum frekar en öðrum vettvangsferðum skóla. Mér finnst þetta ekki vera flokkspólitískt mál. Þetta er mál sem fjallar um það hvernig námsskrá grunnskóla verði best komið til skila og um samstarf kirkju og skóla. Slíkt samstarf á að vinnast á faglegum forsendum og á grundvelli menningar og trúarfræðslu.

Og að lokum, verum nú góð á aðventunni, elskum hvert annað og tölum fallega hvert um annað. Tölum af virðingu um trú, trúleysi og lífsskoðanir fólks og forðumst að búa til staðalímyndir hvert af öðru. Tölum við börn, systkini og barnabörn um mannvirðingu og manngildi. Skólabörn eiga ekki að þurfa að sæta stríðni vegna trúar og trúleysis. Trúuð og trúlaus eigum við jól saman, og ljósin okkar lýsa upp desembermyrkrið. Það er gott og það er nóg.

Oddvitarnir í R suður og þjóðkirkjuhugtakið

Áhugavert er að skoða Alþingiskönnun DV, því að þar lýsa langflestir frambjóðendur til Alþingis 2013 viðhorfum sínum til hinna fjölbreytilegustu mála.  Frambjóðendur voru m.a. spurðir þessarar spurningar:

Hversu hlynnt(ur) eða andvíg(ur) ert þú því að á Íslandi sé þjóðkirkja?

Spurningin virðist hafa vafist fyrir mörgum, enda ekki alveg augljóst hvað við sé átt. Hér virðist ekki vísað til Þjóðkirkjunnar með stóru Þorni, trúfélagsins sem heitir Hin evangelísk- lútherska Þjóðkirkja, heldur til þess hvort fólk sé hlynnt eða andvígt þjóðkirkju á Íslandi. En hvað er þjóðkirkja?

Þjóðkirkjur (national churches) tengjast tiltekinni þjóð og menningu hennar föstum böndum og gjarnan í gegnum aldagamla sögu. Hugmyndir um þjóðkirkjur voru mikið ræddar á 19. öldinni í tengslum við vaxandi áherslur á þjóðarhugtakið, þjóðtungu og aukna þjóðernistilfinningu. Þjóðkirkjur lúta innlendu valdi biskupa. Þær halda gjarnan úti þjónustu á landsvísu. Rómversk-kaþólska kirkjan er ekki þjóðkirkja, heldur alþjóðleg kirkja og einstakir staðbundir söfnuðir eru heldur ekki þjóðkirkjur.

Það gæti verið ástæða til að óttast þjóðkirkju sérstaklega ef stjórnmálamenn teldu að kirkjuhugsun hennar væri rasísk og ógnaði innflytjendum, eða vegna þess að þjóðarhugtakið sé í uppnámi. Nationalismi getur verið bæði þjóðarstolt og þjóðernishyggja  Mig fýsti að vita meira um viðhorf frambjóðenda til þjóðkirkjunnar og hvort stuðningur eða andúð á þjóðkirkju hefði eitthvað með afstöðu til þjóðernis, þjóðtungu og innflytjendamála að gera.Ég er kjósandi í Reykjavík suður og kannaði því hvað oddvitar hvers stjórnmálaflokks hafa um þetta að segja í svörum við fjórum spurningum könnunarinnar sem hafa með þjóðkirkju, þjóðerni, þjóðtungu og hælisleitendur að gera  (Flokk heimilanna, Regnbogann, Alþýðufylkinguna og Sturlu Jónsson vantar í könnunina). Þetta var niðurstaðan :

  • Róbert Marshall:  Mjög hlynntur þjóðkirkju, mjög andvígur því að gera íslenskukunnáttu að skilyrði ríkisborgararéttar, mjög sammála rýmri reglum fyrir hælisleitendur, finnst spurningin um að það sé kjánalegt að vera stoltur af föðurlandinu kjánaleg og vill ekki svara.
  • Hanna Birna Kristjánsdóttir: Frekar hlynnt þjóðkirkju, hvorki-né skoðun á rýmri reglum um hælisleitendur, hlutlaus gagnvart því að gera íslenskukunnáttu að skilyrði ríkisborgararéttar, ósammála því að það sé kjánalegt að vera stoltur af föðurlandinu.
  • Sigríður Ingibjörg Ingadóttir: Frekar andvíg þjóðkirkju, mjög andvíg því að gera íslenskukunnáttu að skilyrði ríkisborgararéttar, mjög sammála rýmri reglum fyrir hælisleitendur, ósammála því að það sé kjánalegt að vera stoltur af föðurlandinu.
  • Vigdís Hauksdóttir: Mjög hlynnt þjóðkirkju, hvorki-né skoðun á rýmri reglum um hælisleitendur, mjög hlynnt því að gera íslenskukunnáttu að skilyrði ríkisborgararéttar, ósammála því að það sé kjánalegt að vera stoltur af föðurlandinu.
  • Svandís Svavarsdóttir: Mjög hlynnt þjóðkirkju, frekar andvíg því að gera íslenskukunnáttu að skilyrði ríkisborgararéttar, mjög sammála rýmri reglum fyrir hælisleitendur,   ósammála því að það sé kjánalegt að vera stoltur af föðurlandinu.
  • Þórður Björn Sigurðsson: Mjög andvígur þjóðkirkju, frekar andvígur því að gera íslenskukunnáttu að skilyrði ríkisborgararéttar, mjög sammála rýmri reglum fyrir hælisleitendur, hefur ekki skoðun á því hvort það sé kjánalegt að vera stoltur af föðurlandinu.
  • Jón Þór Ólafsson: Mjög andvígur þjóðkirkju, mjög hlynntur því að gera íslenskukunnáttu að skilyrði ríkisborgararéttar, mjög sammála rýmri reglum fyrir hælisleitendur, hefur ekki skoðun á því hvort það sé kjánalegt að vera stoltur af föðurlandinu.
  • Þórhildur Þorleifsdóttir: Frekar andvíg þjóðkirkju, frekar hlynnt því að gera íslenskukunnáttu að skilyrði ríkisborgararéttar, mjög sammála rýmri reglum fyrir hælisleitendur, vill ekki svara hvort það sé kjánalegt að vera stoltur af föðurlandinu.
  • Jón E. Árnason: Hlutlaus í afstöðunni til þjóðkirkjunnar, mjög hlynntur því að gera íslenskukunnáttu að skilyrði ríkisborgararéttar, sammála rýmri reglum fyrir hælisleitendur, vill ekki svara hvort það sé kjánalegt að vera stoltur af föðurlandinu.

Það er ekki að sjá að afstaða fólks til þjóðkirkju á Íslandi hafi neitt með það að gera hvort það er stolt af föðurlandi sínu og uppruna, eða haldist í hendur við skoðanir á innflytjendum, hælisleitendum eða verndun tungumálsins. Verið getur að einhverjir hafi túlkað spurninguna á þann hátt að verið væri að meina hvort fólk væri hlynnt sambandi ríkis og kirkju. Það er hins vegar alls ekki sami hluturinn og að amast við þjóðkirkju í tilteknu landi.

Ætli þeir stjórnmálamenn sem eru andvígir eða mjög andvígir tilvist þjóðkirkju séu andvígir orþodoxakirkjunum í Austur-Evrópu sem allar eru þjóðkirkjur, þótt minnihluti landsmanna tilheyri þeim í flestum tilfellum? Eða er það bara hér á Íslandi sem má ekki vera þjóðkirkja?

Skerí, skerí, úrskurðarnefnd

Ef söfnuður kallar eftir því að guðfræðimenntaður starfsmaður safnaðarins sé vígður til prestsembættis, þarf þá að auglýsa stöðuna? Er þetta sama staðan, eða verður sjálfkrafa til nýtt prestsembætti þegar t.d. æskulýðsfulltrúa er breytt í prest? Er slík tilhögun í samræmi við jafnréttisstefnu þjóðkirkjunnar? Má takmarka starfssvið prests með ráðningarsamningi? Má takmarka vígsluvald biskups með starfsreglum og lögum? Þetta eru allt spurningar sem stjórnsýslan í kirkjunni hefur tekist á við á undanförnum árum. Þessar spurningar fjalla líka um guðfræðilegan skilning á embætti prests og biskups.

Draumurinn um miðaldakirkjuna

Nýlega var greint frá því í fréttum að kirkjuráð hefði ákveðið að ganga til samstarf um að miðaldakirkja verði endurreist í Skálholti og að vinna við deiliskipulag sé hafin. Fundargerð kirkjuráðs um miðaldakirkjuna má lesa hér.

Draumurinn um miðaldakirkju í Skálholti er mjög táknrænn fyrir stöðu kirkju á krossgötum. Hvað gera menn þegar kirkjan glímir við ímyndarvanda, pólitískt andstreymi, slaka stjórnsýslu, stirt stjórnkerfi og margháttaða óánægju? Hvað á að gera þegar kirkjan þarf á sama tíma að bregðast hratt við fjölhyggju hins vestræna heims í öllum sínum víddum trúarflóru og trúleysis?

Við slíkar aðstæður dreymir marga um miðaldakirkjuna, þar sem allir voru kristnir, þar sem agavald kirkjunnar var sterkt og alþjóðlegt, þar sem kirkjuhöfðingjarnir voru engu valdminni en hinir veraldlegu höfðingjar. Miðaldakirkjan er táknmynd gullaldar kirkjuvaldsins þegar staðamálin voru í höfn á Íslandi og kirkjan naut óvenjuhárra tíundargreiðslna. Miðaldakirkjan er veröld þar sem fólk bjó við þriggja hæða heimsmynd með guð almáttugan á efri hæðinni, jarðlífið á jarðhæðinni og ógnir glötunarinnar í kjallaranum. Miðaldakirkjan er heimur þar sem allir skilja og taka við táknmáli kirkjunnar og virða kennivald þjóna hennar.

Við þurfum hins vegar mjög á því að halda að byggja upp fjölhyggjulega nútímakirkju, þar sem virðing, umburðarlyndi, samtal, líknarstarf og mannréttindi eru í fyrirrúmi. Og við þurfum ekki deiliskipulag til þess.

Miðaldakirkjan er liðin undir lok. Sumum okkar finnst það allt í lagi.

Saga sóknargjaldanna

Sóknargjöld hafa nokkuð verið í umræðunni undanfarin ár. Sumir telja að sóknargjöldin séu styrkur ríkisins til trúfélaganna á meðan aðrir telja þau vera félagsgjöld.

Í dag rakst ég á vef héraðsskjalasafna á Íslandi. Þar hefur verið tekið saman safn  hlekkja á fyrri lög um sóknarnefndir og sóknargjöld, sjá hér. Ég  rak nefið í þessi gömlu lög og langar í þessum pistli að rekja sögu sóknargjaldanna.

Sóknargjöld eiga upphaf sitt í tíundargreiðslunum 1096, fyrstu skattalöggjöf á Íslandi. Skyldi fjórðungi tíundargreiðslna varið til viðhalds kirkju, fjórðungi til prests, fjórðungi til biskupsstóls og fjórðungi til þurfamanna. Ari fróði segir í tíunda kafla Íslendingabókar frá því að tíund hafi ólíkt ýmsum öðrum löndum verið tekin upp með miklum friði á Íslandi:

Gizurr byskup var ástsælli af öllum landsmönnum en hverr maðr annarra, þeira er vér vitim hér á landi hafa verit. Af ástsælð hans ok tölum þeira Sæmundar, með umbráði Markús lögsögumanns, var þat í lög leitt, at allir menn tölðu ok virtu allt fé sitt ok sóru, at rétt virt væri, hvárt sem var í löndum eða í lausaaurum, ok gerðu tíund af síðan. Þat eru miklar jartegnir, hvat hlýðnir landsmenn váru þeim manni, er hann kom því fram, at fé allt var virt með svardögum, þat er á Íslandi var, ok landit sjálft ok tíundir af gervar ok lög á lögð, at svá skal vera, meðan Ísland er byggt.

Lengi var fjárhagur kirkna og prests í höndum höfðingja sem héldu presta á jörðum sínum, en deilt var um forræði yfir kirkjunum í Staðamálunum fyrri og síðari á tólftu og þrettándu öld.  Deilurnar voru hatrammar en lauk með sáttargjörðinni í Ögvaldsnesi 1297. Þá fluttust jarðir sem kirkjan átti að meira en helmingi yfir á forræði biskups, sem afhenti þær prestunum til léns. Áttu eignir brauðsins að standa undir framfærslu prestsins og viðhaldi og rekstri kirkjunnar. Bændur héldu hins vegar þeim jörðum sem þeir áttu að meirihluta.

Sóknarnefndir verða til með lögum nr. 5/1880 og áttu fyrst í stað að vera sóknarprestinum til aðstoðar um að efla reglu, siðsemi og uppfræðslu ungmenna. Tveimur árum síðar voru samþykkt lög nr. 20/1890 um að söfnuðurinn geti tekið að sér að innheimta tekjur kirkju. Ef greiðendur gátu ekki goldið í peningum gátu þeir reitt kirkjugjaldið af hendi í „sauðfénaði, hvítri ull, fisk eða dúni.“

Fyrstu lög um sóknargjöld eru nr 5/1909. Síðan hefur sóknargjaldanafnið festst við kirknaféð.  Sóknargjöldin voru á árinu 1909 lögð á allt þjóðkirkjufólk 15 ára og eldra og skyldi hver sóknarmaður greiða 75 aura á ári til umsjónar og fjárhalds kirkju. Um leið voru afnumin fyrri gjöld svo sem „ljóstollur, legkaup, lausamannagjald og skilduvinna sóknarmanna við kirkjubyggingu“. Með lögum nr. 29/1929 er upphæðinni breytt í 1 krónu og 25 aura og með lögum nr. 72/1941 er „rúmfast fólk 67 ára og eldri“ undanþegið sóknargjöldum.

Með lögum um sóknargjöld nr. 36/1948 er ákveðið að fólk sem tilheyrir öðrum trúfélögum en þjóðkirkjunni skuli greiða trúfélagsgjöld til síns félags sem nemi sóknargjöldum að lágmarki. Þau sem ekki tilheyra neinu trúfélagi eiga hins vegar að greiða gjald í prófgjaldasjóð Háskóla Íslands. Sóknarnefndirnar eiga sem fyrr að annast innheimtu sóknargjaldanna og í lögunum 1948 kemur fram að sóknarnefndirnar fái 6% sóknargjalda í innheimtuhlut. Sóknargjöldin voru nefskattur. Þó er það nýmæli í lögunum frá 1948 að ef tekjur sóknar hrökkva ekki fyrir útgjöldum er sóknarnefndum leyfilegt að jafna niður því sem á vantar sem hundraðshluta af útsvari skv. 3. grein, ef safnaðarfundur heimilar slíka ráðstöfun.

Sóknarnefndirnar voru innheimtuaðilar sóknargjaldanna allar götur frá lögunum 1909 og í mörgum tilfellum tóku þær við fjárhaldi kirknanna 1890, eins og áður sagði. Sóknarnefndirnar gátu líka falið oddvitum eða innheimtumönnum þinggjalda að innheimta sóknargjöldin og geta lögin frá 1948 þess að þessir tilkvöddu innheimtuaðilar eigi þá líka að innheimta gjöldin fyrir þau sem standa utan þjóðkirkju. Lögin nr. 24/1954 og 40/1964 fjalla um upphæð þá sem greiða skuli og er hún komin í allt að 100 krónur á ári en má í sérstökum tilfellum fara upp í kr. 250 á ári. Þar með hafa sóknarnefndir fengið ákveðið svigrúm til að ákveða sóknargjöld í sínum söfnuðum sjálfir eftir stöðu kirknanna.

Með lögum nr. 80/1985 voru gerðar miklar breytingar á sóknargjöldunum. Í stað þess að sóknarnefndirnar annist innheimtu nefskattsins eins og áður var, eru sóknargjöldin felld inn  sem hlutfall af útsvari allra gjaldskyldra manna 16 ára og eldri.  Sóknarnefndin skuli ákveða hversu hátt hlutfallið skyldi verða innan ákveðinna marka og á grundvelli fjárhagsáætlunar. Prófgjaldasjóður Háskólans hefur verið lagður niður og því runnu gjöld þeirra sem stóðu utan trúfélaga til Háskólasjóðs. Í lögunum frá 1985 er það nýmæli að lögbundin innheimta þeirra sem standa utan trúfélaga færist til sveitarfélaganna, en sóknarnefndirnar og forstöðuaðilar trúfélaga geta valið hvort þau rukka sóknargjöldin inn sjálf eða fela gjaldtökuna innheimtuaðilum sveitarfélaga.

Núverandi lög eru númer 91/1987 og voru sett samhliða nýjum skattalögum sem byggðu á staðgreiðslu. Frumvarpið um sóknargjöldin var lagt fram sem stjórnarfrumvarp af dómsmálaráðherra Jóni Sigurðssyni og skýrir hann anda laganna í framsöguræðu sinni sem nálgast má hér. Horfið var aftur til nefskatts frekar en hlutfalls. Lagður er á sérstakur tekjuskattur til að standa undir tekjustofnum þjóðkirkjunnar og annarra trúfélaga og ríkissjóður á að standa skil á tekjustofnum sóknanna. Í staðinn fyrir að sóknarbörnin greiði beint til sóknanna eins og verið hafði allar götur frá 1909, fá sóknirnar, önnur trúfélög og Háskólinn hlutdeild í tekjuskattinum.  Þrjú meginsjónarmið laganna eru tekin fram í athugasemdum með frumvarpinu (sem nálgast má hér). Fyrsta sjónarmiðið laganna er að að kirkjan haldi tekjustofnum sínum óskertum, í öðru lagi að reglurnar „tryggi stöðugleika á tekjustofnum sókna“ og í þriðja lagi að regluramminn verði þannig úr garði gerður að “ framkvæmd verði sem einföldust“.

Í greinargerðinni með frumvarpinu var aðferðafræðinni við útreikning sóknargjaldanna lýst á svohljóðandi hátt:

Þessari fjárhæð er deilt niður á alla sem hafa náð 16 ára aldri í lok næstliðins árs á undan gjaldári miðað við 31. desember 1986 og síðan fundin út grunntala sem er mánaðarleg greiðsla sem ríkissjóði ber að skila fyrir hvern mann 16 ára og eldri. Grunntala þessi breytist einu sinni ári er samsvarar þeirri hækkun er verður á tekjuskattsstofni einstaklinga á öllu landinu milli næstliðinna tekjuára á undan gjaldári.

Þannig hafa sóknargjöld verið innheimt frá árinu 1909 og kirkjuskattur og tíund fyrir þann tíma. Lengst af voru sóknargjöldin innheimt beint frá sóknarbarni, en frá 1987 hefur ríkið annast innheimtuna. Í stað hins beina gjaldsambands milli sóknarbarna og sóknarnefndar var prósenta tekjuskattsins hækkuð 1987 og sóknargjöldin síðan greidd úr ríkissjóði til sóknanna.

Að framansögðu má sjá að sóknargjöldin eru ekki styrkur úr ríkissjóði til safnaðanna. Ríkið tók yfir innheimtu sóknargjalda, annarra trúfélagsgjalda og greiðslu manna utan trúfélaga í Háskólasjóð af sóknarnefndunum og hækkaði tekjuskattinn til að mæta þessum lið. Þessi tekjuskattur sem lagður var á til að standa undir viðhaldi og fjárhalds kirkju og annarra bæn- og guðshúsa er innheimtur að fullu í skattheimtu ríkisins.