Tag: umhverfi

Þú fagra tré

Mér finnst mikilvægt að líkingar um guðdóminn séu ekki aðeins í karlkyni. Guð er ekki karl eða kona. En ef maður notar alltaf karllægar myndir um Guð og talar alltaf um Guð sem Hann, þá verða táknmál okkar og ímyndir af hinu heilaga karllægar. Ef líkingar okkar af guðdómnum eru alltaf fjölskyldumyndir, faðir, móðir, sonur, dóttir, systir, bróðir, þá förum við á mis við mörg önnur tengsl sem við eigum við náttúru og dýr, sem geta birt hið heilaga engu síður en fjölskyldur mannveranna. Tungumálið leikur sér að okkur. Í þessum sálmi geri ég tilraunir með óhefðbundið, lífrænt táknmál í karlkyni, kvenkyni og hvorugkyni. Ég tala um Guð sem „fóstrandi þöll“, „fagurt tré“, „umhyggjunnar baðm,““sannan við“ og „víðfaðmandi lífs“.

Að hugsa um trú og umhverfismál saman

Undanfarið hef ég verið að velta fyrir mér ýmsum hliðum á umhverfisvernd og trúarbrögðum. Mér finnst áhugavert að lesa texta kristinnar trúar frá sjónarhóli umhverfisvárinnar í heiminum. Auka þessir textar og túlkunin á þeim á það ófremdarástand sem við búum við?  Er trúarbrögðunum á einhvern hátt um að kenna hvernig komið er fyrir okkur? Eða má finna í þeim kraft, bjartsýni og virðingu fyrir lífi sem er mikilvægt til umhverfisverndar?  Eða allt þetta?

Heimasíðan Gróska og Guð var stofnuð fyrir rúmum mánuði. Þar er safnað inn hugleiðingum um trú, náttúru og umhverfisvernd. Flestar þessar hugvekjur ganga út frá kristnum textum, en það væri fengur að því að fá inn hugleiðingar út frá öðrum trúarbrögðum, textum og hefðum.

Það væri gaman ef þið vilduð kíkja á gróskusíðuna og leggja til hennar með athugasemdum og/eða hugleiðingum. Endilega lækið síðuna okkar á FB, http://www.facebook.com/groups/398967746813498/, þá birtast nýjar hugvekjur jafnóðum í stöðuuppfærslum.

Umhverfisvernd er málefni allra.

Río+20

Río +20

Umhverfismál eru mál allra og tengjast ýmsum öðrum málaflokkum eins og efnahagsmálum, þróunarmálum og jafnréttismálum. Kirkjustarf tengist umhverfismálum í vaxandi mæli víða um lönd og sú þróun á eftir að halda áfram. Trúað fólk er í vaxandi mæli farið að tengja náungakærleik, heildræna hugsun og umhverfisvernd sem vettvang, þjónustu og samhengi trúarinnar á hið skapandi, frelsandi og helgandi afl sem við köllum Guð.

Ef kristnir menn taka trúarlærdómana um forsjón Guðs og ráðsmennskuhlutverk manneskjunnar alvarlega hlýtur það að vera trúarlegt viðfangsefni að fylgjast með skrefunum sem stigið er í átt til sjálfbærrar þróunar vegna vistkreppunnar í heiminum og tengsla þeirrar kreppu við fátækt og misrétti barna jarðar. Sem betur fer eru þau skref mörg og áhugaverð enda vandinn stór sem við er að etja. Sameinuðu þjóðirnar hafa um fjörutíu ára skeið tekið forystu í að því að kalla þjóðir heims til samræðu og skuldbindinga vegna vistkreppunnar í heiminum. Fyrsta ráðstefna SÞ var haldin í Stokkhólmi árið 1972 um „Umhverfi mannsins“ og er vel frá ráðstefnunni sagt í bók Hjörleifs Guttormssonar „Vistkreppa eða náttúruvernd“ frá árinu 1974, bls. 61-75. Hugmyndin um sjálfbæra þróun þar sem fléttaðir væru saman efnahagslegir, félagslegir og umhverfislegir þættir ruddi sér til rúms með hinni svokölluðu Brundlandtskýrslu 1987. Tuttugu árum eftir Stokkhólmsráðstefnuna var ákveðið að halda aðra ráðstefnu þar sem áhersla yrði lögð á sjálfbæra þróun.

Það er hins vegar með heimsráðstefnunni um sjálfbæra þróun í Río de Janeiro 1992 sem þessar hugmyndir verða að alþjóðlegum skuldbindingum þjóða á milli. Þessar alþjóðlegu skuldbindingar eru einatt kenndar við Río og liggja til grundvallar alþjóðlegu samstarfi á sviði sjálfbærrar þróunar. Vönduð skýrsla var unnin um þessa merku ráðstefnu á vegum sendinefndar Umhverfisráðuneytisins og má nálgast hana hér. Meðal þess sem ávannst á Ríoráðstefnunni voru tveir alþjóðlegir samningar á sviði líffræðilegrar fjölbreytni og loftslagsmála, framkvæmdaáætlunin Staðardagskrá 21 og hin svokallaða Ríoyfirlýsing í 27 liðum. Fundurinn var einnig nefndur Leiðtogafundur (Earth Summit) og áhersla lögð á að þar kæmu saman þjóðarleiðtogar til að ráðgast saman um framtíð jarðar, auk fulltrúa fyrirtækja og félagasamtaka.

Þegar tuttugu ár voru liðin frá Río og fjörutíu ár frá Stokkhólmsráðstefnunni kölluðu Sameinuðu þjóðirnar enn á ný til leiðtogafundar. Ráðstefna Sameinuðu Þjóðanna um sameiginlega þróun var haldin í Río de Janeiró 20.-22. júní 2012 og er ráðstefnan í daglegu tali kölluð Río +20 til að undirstrika þessa merku sjálfbærniarfleifð. Í ljósi sögunnar, samninganna og hinna stóru verkefna sem við blasa voru miklar væntingar bundnar við Río+20.

Nú þegar ráðstefnunni er lokið eru ekki allir á eitt sáttir um það hvort afraksturinn af Ríoráðstefnunni hafi verið mikill eða lítill. „Framtíðin sem við viljum“ er 53 blaðsíðna skýrsla sem samþykkt var á ráðstefnunni. Hana má nálgast hér á ensku.  Í framtíðarskýrslunni er fjallað um grænt hagkerfi og sjálfbærnimarkmið sett sem eiga að koma í stað hinna svokölluðu þúsaldarmarkmiða frá og með árinu 2015 . Það er vissulega mikilvægt að þjóðir heimsins setji sér sameiginleg, mælanleg og tímasett markmið um fæðuöryggi, orkumál og aðgang að vatni. Sagt er frá ráðstefnunni á vef Umhverfisráðuneytisins (sjá hér) og því lýst að Ísland hafi sett á oddinn málefni hafsins, sjálfbær landnýtingu, endurnýjanlega orku og jafnréttismál. Ráðuneytið telur að mikilvægir áfangar hafi náðst við verndun hafsins en að hægt gangi að sannfæra þjóðir heims um mikilvægi þess að samþætta jafnréttismál og umhverfismál, t.d. með því að fjalla um tengslin á milli offjölgunar, fátæktar og valdaleysi kvenna yfir eigin líkömum og getnaðarvörnum.

Stjórnarfundur Lútherska heimssambandsins (LWF) haldinn í Bógota í Brasilíu í síðustu viku sendi frá sér harðorða yfirlýsingu vegna skýrslunnar „Framtíðin sem við viljum“ (sjá hér). LWF eru samtök 145 lútherskra kirkna í heiminum sem 70,5 milljónir manna tilheyra. LWF er mjög virkt á sviði ýmissar réttindamála, t.d. varðandi jafnrétti, umhverfi og fátækt í heiminum. Í yfirlýsingunni koma fram áhyggjur stjórnarmanna af því að skýrslan hafi ekki hagsmuni almennings í fyrirrúmi, heldur hagsmuni alþjóðlegra fyrirtækja og efnahagskerfa. Telur LWF að mikið vanti á að skýrslan sé nothæf til þess að draga hratt og örugglega úr fátækt og efla heilsu þeirra sem minnst eiga á jarðarkringlunni.

Ég vil hvetja þess að fólk á vettvangi kirkjunnar komi saman og kynni sér Framtíðarskýrsluna. Alþjóðlegar skýrslur eru sannkallað torf að lesa, en það hjálpar mikið að taka fyrir einstaka hluta og ræða þá. Þessar skýrslur hafa að gera með framtíð og hag milljóna manna og milljarða lífvera. Margir telja að stríð 21. aldarinnar eigi að mestu eftir að snúast um auðlindir eins og vatn, gas og olíu. Alþjóðlegir samningar um nýtingu hafs og lands, fátækt, landrof, auðlindir, loftslag og jafnrétti eru því ekki aðeins stafkrókar á blaði, heldur þættir í þeim siðferðilegu skorðum sem þjóðir heimsins setja sér á nýrri öld.

Meistarinn frá Nasaret hvatti menn forðum daga til að líta til lilja vallarins og fugla himinsins. Boðskapur hans er arfur hinnar spámannlegu hefðar sem áréttaði miskunnsemi og réttlæti, arfur Jobsbókar sem bað fólk að láta skepnur og dýr merkurinnar kenna sér og læra af fiskum hafsins.

Þess vegna ættu ályktanir Río plús og framgangur sjálfbærrar þróunar að vera kristnu fólki hjartans mál og bænarefni.

Gras og brauð

Náð sé með yður og friður frá Guði föður vorum og Drottni Jesú Kristi. Amen.

Óskiljanlegt er grasið:
maður treður það undir fótum sér
en það reisir sig jafnharðan við aftur.
Óskiljanlegt er grasið:
skepnurnar bíta það og renna því niður
og skila aftur hinu ómeltanlega
– en viti menn
á því nærist svo nýtt gras.
Já óskiljanlegt er það
hið græna gras jarðarinnar:
auðmýktin og uppreisnin í senn.

Þannig yrkir Jóhannes úr Kötlum um grasið sem er þolgott og rís upp að nýju þegar það er bælt. Grasið er í senn sveigjanlegt og seigt. Það lætur ekki beygja sig til lengdar, á sér alltaf endurkomu og undankomuleiðir og í úrgangi þess verður til nýtt gras.

Grasið er tákn lífsins sem gefst ekki upp þrátt fyrir mikla erfiðleika. Og guðspjall dagins tekur í sama streng þolgæðis og vonar í aðstæðum sultar og þrenginga.

II.

Hér er piltur sem er með fimm byggbrauð og tvo fiska en hvað er það handa svo mörgum?

Andrés postuli ávarpar Jesú þegar lærisveinarnir höfðu velt fyrir sér vandamálum fólksins um hríð. Fólkið hafði komið til að hitta Jesú í eyðimörkinni og hlusta á hann. Og fólkið var svangt, svo svangt að það var ekki hægt að senda það allslaust til baka.

Risastórt vandamál og lausnin sem er í sjónmáli virðist ekki beysin:  Einn strákur með smábrauð og tvo litla fiska. Hvað er það handa svo mörgum?

Hversu oft höfum við sem hér erum staðið frammi fyrir samsvarandi aðstæðum? Risastórt vandamál og lausnin annað hvort ekki í sjónmáli eða þá svo vesöl að við örvæntum og reynum ekki einu sinni. Og samt er sagan ekki aðeins saga af vandamáli, heldur lausn, lausn sem er Jesús Kristur.

Sagan af því þegar Jesús mettaði fimm þúsund manns af fimm brauðum og tveimur fiskum er mörgum okkar hugstæð. Það góða við djúpa texta með mikilli túlkunarsögu er að við getum farið til þeirra aftur og aftur og alltaf rekist á nýjan flöt, eitthvað sem við höfðum ekki tekið eftir áður.  Textar eru þannig eins og málverk sem hanga á veggnum hjá okkur og við verðum vön og hættum að taka eftir. Einn góðan veðurdag göngum við að myndinni og tökum eftir einhverju sem aldrei hefur vakið athygli okkar áður, merkilegum blæbrigðum í málningunni, andliti sem fyrir ber eða manneskju sem er falin bak við trén.

Og það sem vekur sérstaka athygli mína við texta dagsins í dag er ungi pilturinn með brauðin og fiskana. Ég hef einhvern veginn aldrei almennilega velt honum fyrir mér fyrr. Hann er einhvern veginn alltaf þarna með nestisboxið sitt opið. Hvaðan skyldi hann hafa komið?  Hvað hét hann? Skyldi mamma hans hafi gefið honum þetta brauð?  Skyldi pabbi hans hafa veitt fiskana eða hann sjálfur? Hvers vegna átti hann mat en enginn annar í hópnum? Og hvers vegna valdi hann það að taka upp matinn sinn og gefa hann í þessum sársoltna hópi?

Þörfin var til staðar.
Þörfin var orðuð.
Einhver kom til hjálpar,
einhver sem við fyrstu sýn virtist hvortki stór né valdamikill
og bauð ekki upp á mikil bjargræði.
Aðeins fimm brauð og tvo fiska.
Hvað er það handa svo mörgum?
Þessi ungi maður er dálítið eins og grasið sem hann stóð í
Grasið sem Jóhannes úr Kötlum gerir að yrkisefni sínu,
Grasið sem er bæði auðmjúkt og í uppreisnarhug
Grasið sem bælist aðeins um stund áður en það réttir sig við aftur.

Kannski var nesti unga mannsins hvorki mikið né merkilegt.
En þetta brauð og þessir fiskar voru borin fram í trausti og trú
um að Guð myndi láta það nægja á erfiðum tíma
hversu hrikalega sem þetta allt leit út.

Við eigum ekki alltaf slíka trú þegar við stöndum frammi fyrir risastóru vandamáli.
Stundum virðast erfiðleikarnir algjörlega óyfirstíganlegir
Og ekkert sem við gerum og segjum virðist geta breytt því.
Svar Andrésar lærisveins ber vott um vonleysi.
Hvað er það handa svo mörgum?
Hér er komin lausn, en þessi lausn er ekki upp í nös á ketti virðist hann segja.
Ég veit ekki hvort er verra í slíkum aðstæðum,
að vænta of mikils eða vænta of lítils.
Sá eða sú sem væntir of mikils gerir sér óraunsæjar vonir, byggir upp hjá sér væntingar um að hlutirnir leysist einn, tveir og þrír, og þegar þeir gera það ekki er hætta á sveiflu í hina áttina, til hins algera vonleysis.
Sú eða sá sem væntir of lítils missir hæfileikann til að bjarga sér og nýta tækifærin sem bjóðast. Hún eða hann vill fá risalausn sem passar við risastóra vandamálið. Og risalausnin á helst að koma strax.

III.

Seinni ritningarlesturinn okkar fjallar um von þegar erfiðleikarnir virðast vera óyfirstíganlegir, þegar engin risalausn virðist í sjónmáli. Þar er fjallað um það að Guð elski okkur og hjálpi okkur á alla lund. Guð mun finna lausn á vanda okkar þegar við sjáum bara erfiðleika og þrengingar. En ritningarlesturinn segir okkur fleira því hann biður okkur um að gleðjast í erfiðleikum okkar miðjum, vegna þess að sá/sú sem aldrei hefur örvænt þekkir ekki vonina heldur tekur öllu sem sjálfsögðu.

Við vitum að þrengingin veitir þolgæði en þolgæði gerir mann fullreyndan og fullreyndur á vonina. Og vonin bregst okkur ekki. Því að kærleikur Guðs hefur streymt inn í hjörtu okkar með heilögum anda sem okkur er gefinn.

Við eins og fólkið í guðspjallinu þurfum brauð.
Fyrri ritningarlesturinn minnir okkur á það að við þurfum meira en brauð.
Við þurfum von og þolgæði og kærleika
OG brauð.
Við þurfum að opna hjörtu okkar og nestisbox
Til þess að hinum takmörkuðu auðlindir fjárins sé skipt milli hinna þurfandi.
Til þess að við getum miðlað trú, von og kærleik.

Og það er þetta þolgæði, vonin og kærleikurinn sem heilagur andi blæs okkur í brjóst sem að hjálpar okkur til að finna lausnir, finna bjargræði, finna hjálp þegar að erfiðleikarnir eru alveg að sliga okkur. Svo við getum rétt okkur við aftur hægt og sígandi, auðmjúklega en í stöðugri uppreisn gegn ofurefli vonleysisins. Eins og grasið.

IV.

Pilturinn í guðspjallinu var svo sannarlega engin risalausn.
Hann var bara drengur með brauð og fiska.
Hvað er það handa svo mörgum gæti verið svar okkar svo margra,
andvarp okkar þegar við sjáum ekki út úr því sem við erum að gera.
En dáð hans liggur ekki í því hversu margir fiskarnir voru eða brauðin.
Dáð hans liggur í því að hann treysti á Jesú Krist
Þótt hann hefði enga hugmynd um hvernig maturinn hans kæmi að notum.
Og það traust var nóg til að seðja marga.

Þetta hefur verið erfiður vetur fyrir marga og víða er erfitt að ná í brauðið nú um stundir. Bókamarkaður kirkjunnar hefur náð inn meira en 100 þúsund krónum og það hefur hjálpað til við að skapa smábjörg handa þeim sem hafa lítið á milli handanna núna. Baráttan um brauðið er raunveruleg barátta á Íslandi og ekki síst eftir hrun. Og við ættum að gera okkar besta til að hjálpa til á hvern þann hátt sem við getum. Baráttan um brauðið er nefnilega ekki aðeins baráttan um of lítil gæði, heldur miklu fremur baráttan fyrir því að gæðunum sé betur skipt. Og það er eitthvað sem við getum aðeins gert saman.

Eins og ungur piltur sem tók upp nestisboxið, þegar það skynsamlega í stöðunni hefði verið að bíða með að borða nestið þangað til að hann var kominn í skjól frá svöngu fólki.

Stundum bregst fólk við í von og kærleika frekar en örvæntingu. Er það ekki við slíkar aðstæður sem kraftaverkin gerast? Kraftaverkin þegar bjargráðin verða til og gæska mannanna kemur í ljós?

Því að kærleikur Guðs hefur streymt inn í hjörtu okkar með heilögum anda sem okkur er gefinn.

Jesús bað lærisveinana að láta fólkið setjast í grasið. Og þar fékk það að borða, þó að enginn skilji neitt í því hvernig brauðin og fiskarnir gátu nægt.

Þörfin var til staðar.
Þörfin var orðuð.
Einhver kom til hjálpar á sinn vanmegna hátt.
Og Jesús var þar,
Jesús sem breytir erfiðleikum, vonleysi og uppgjöf í þolgæði og von
Jesús sem gefur brauð og bjargræði
Jesús sem gefur von, réttlæti og kærleika
Jesús sem opnar hjörtu og nestisbox.

Og þegar við horfumst í augu við alla þá risastóru erfiðleika
Sem geta mætt okkur í lífinu
Þá skulum við setjast í grasið líka.
Því maðurinn lifir ekki á einu saman brauði
Heldur á þolgæði, von og kærleika líka
Því að við erum líkami, sál og andi og allir þrír þættirnir þurfa mettunar við.

Og það er í þessu grasi sem að gæðin verða til
Gæðin sem hjálpa okkur að kalla fram það besta í okkur sjálfum og náunganum
að skipta með okkur
að þora að leggja okkur fram
og rétta fram nestisboxið okkar litla
með öllum okkar hæfileikum, gjöfumog gáfum
til Jesú Krists sem gefur auðmýkt, uppreisn, þolgæði, von og kærleik
gras og brauð
þegar við mest þurfum þess með.

Já óskiljanlegt er það
hið græna gras jarðarinnar:
auðmýktin og uppreisnin í senn.

Dýrð sé Guði föður og syni og heilögum anda, svo sem var í upphafi, er og verður um aldir alda. Amen.

Takið postullegri blessun: Náðin Drottins vors Jesú Krists, kærleiki Guðs og samfélag heilags anda sé og veri með yður öllum. Amen.

Paradís

Náð sé með yður og friður frá Guði föður vorum og Drottni Jesú Kristi. Amen.

Í dag, fyrsta sunnudag í föstu, er brugðið upp fyrir okkur mynd af Paradís, upphaflegu ástandi manneskjunnar. Paradís er draumstaður frumþarfanna, staðurinn þar sem nóg er til af fæðu og vatni og hreinu lofti, staður öryggis og hvíldar, unaðar líkamans og náinna tengsla.

Flest eigum við einhverjar hugmyndir til um slíka Paradís, ekki síst á tímaskeiðum þegar líf okkar er fullt af streitu og óöryggi, vanheilsu og baráttunni fyrir brauðinu. Flest okkar eigum okkur óræðan draum um hið fullkomna líf, þar sem enginn er svangur, þreyttur eða vansæll. Slíkar væntingar eru oft kallaðar útópíur. U topos þýðir enginn staður. Enginn staður uppfyllir allar þessar væntingar. En öll eigum við þær og þess vegna tilheyra þær líka öllum stöðum og öllum draumum.

„Adam var ekki lengi í Paradís“, segir máltækið. Og í dag erum við erum leidd inn í sögu sem hefur haft ríkari áhrif á vestræna kristnir og heimsmynd en flestar aðrar. Við horfum yfir græna dali setta friðsælum lendum, og frjósamar ár fullar af fiski. Í miðjum garðinum stendur tré lífsins og tré þekkingarinnar þar skammt frá. Drottinn Guð hefur nýlega skapað manneskjurnar og þær mega valsa um garðinn eftir hjartans lyst. Það eina sem þær mega alls ekki gera er að ná sér í ávöxt af tré þekkingarinnar. Og auðvitað er það niðurstaðan sem sagan leiðir okkur til, hún segir okkur frá freistingu og falli. Manneskjan má ekki lengur búa í Eden,heldur var henni komið fyrir austan Edenar þar sem hún þarf að strita allar götur sínar í sveita síns andlitis. Og Guð setti engil með logandi sverð til að gæta þess að Adam og Eva kæmust aldrei aftur inn í Eden.

Sagan af Adam og Evu fjallar um ástæður þess að þau óhlýðnuðust þessu einfalda boði og hvaða afleiðingar óhlýðnin hafði. Sagan af Adam og Evu verður ekki aðeins saga af tveimur manneskjum í garði, heldur grundvallandi saga fyrir okkar eigið líf, orsakir og tilgang. Þannig beinir sagan af fyrsta fallinu okkur leið inn í föstuna, inn í heim iðrunar og íhugunar sem undirbýr okkur fyrir gleði páskana.

II.

Þegar við veltum fyrir okkur boðskap sögunnar og hvað við getum tekið með okkur inn í næstu viku, skulum við staldra við textann sjálfan. Hvað getur þessi saga sagt okkur? Hvernig kemur hún okkur við? Hvað getum við tekið með okkur úr þessum texta sem mun nýtast okkur í hversdagslífinu?

Við getum kannski byrjað á því sem er ekki í sögunni. Ef þið berið saman söguna eins og hún kemur fyrir í þriðja kafla fyrstu Mósebókar saman við það sem þið munið af því að hafa heyrt hana þúsund sinnum í uppvexti ykkar, þá leiðir samanburðurinn fljótlega í ljós að einn grunsamlegan ávöxt vantar, þ.e. eplið. Það er ekki minnst á epli í sögunni um Adam og Evu! Hins vegar sá Eva ávöxt á trénu og át hann, en enginn veit hvers konar ávöxtur það var.

Annað sem vantar í þessa alþekktu sögu, og við höldum að sé þar er djöfullinn. Það er ekkert talað um djöfulinn í fyrstu Mósebók. Í sögunni er rætt um höggorm sem er slægur, en hann er ekki manngerður eða gerður að tælandi djöfli. Ef Adam og Eva standa fyrir manneskjuna í sköpuninni, er höggormurinn tákn þess sem stendur utan hins mannlega. Hann talar og beinir Evu að trénu og hún tekur eplið af trénu. En sjálfur er hann dýr sem skríður um í aldingarðinum. Höggormurinn er sköpun guðs og ein af skepnum guðdómsins og hvorki með horn né þrífork.

Það er alltaf áhugavert þegar við skoðum gamalkunna sögu í nýju ljósi að velta fyrir sér hvað það er sem við erum að lesa inn í söguna, það sem við höldum að sé þar en er ekki. Hitt er engu síður mikilvægt að líta eftir því sem á einhvern hátt hneykslar okkur við söguna. Kannski erum við búin að heyra hana og lesa svo oft að hún hættir að hneyksla okkur og ergja okkur. Kannski erum við orðin dofin fyrir þessari sögu. Og til þess að uppgötva eitthvað nýtt um okkur sjálf og þá ritningartexta sem okkur eru lesnir hvern sunnudag í kirkjunni, þurfum við að geta nálgast textana út frá nýju og fersku sjónarhorni.

Og það er alveg hægt að fá áfall við að lesa söguna um Adam og Evu. Þar er okkur greint frá eftirtöldum atriðum:

Að konur finni til við barnsfæðingar vegna þess að Eva lét glepjast af höggorminum.

Að snákar bíti manneskjur vegna syndafallsins.

Að karlmaðurinn eigi að drottna yfir konunni sem refsingu fyrir það að hún hlýddi höggorminum.

Að akurlendið sé bölvað vegna syndafallsins.

Að dauðann megi rekja til þess að Adam og Eva óhlýðnuðust.

Allt út af einu epli, sem er ekki einu sinni að finna í sögunni.

III.

Það eru þrjár ástæður fyrir því að þau atriði sem ég nefndi hér áðan gera mér erfitt fyrir að prédika út frá sögunum. Sú fyrsta fjallar um jafnrétti, önnur um stéttskiptingu og sú þriðja um umhverfismál.

Fyrsta ástæðan er sú að ég trúi því ekki að Guð vilji að annað kynið sé undirokað hinu. Ég trúi því ekki að stelpur eigi að vera undirskipaðar strákum á nokkurn hátt og ég trúi því ekki að Guði finnist það heldur. Í Nýja testamentinu er sagt að fyrir Guði séu allir jafnir, Gyðingar og Grikkir, þrælar og frjálsir menn, karlar og konur. Fyrir hvern þann sem trúir á það að allar manneskjur séu jafnar fyrir Guði er erfitt að lesa texta eins og þennan, sem finnur rökstuðning fyrir því að konur eigi að hlýða körlum í því að Eva hafi bitið í ávöxt og sagt manni sínum að gera slíkt hið sama.

Önnur ástæðan er sú að ég trúi því ekki að þrældómur austan Edenar sé endilega Guði þóknanlegur. Ég held að Guð geti alveg unnt öllum mönnum að hvílast og eiga frí. Þess vegna er hvíldardagurinn svo mikilvægur og að unna sér hvíldar einstöku sinnum. Það er auðveldlega hægt að nota þennan texta til að réttlæta þrældóm á fátæku fólki, með því að líta svo á að þrældómurinn sé okkar daglega hlutskipti allt frá syndafallinu.

Þriðja ástæðan fyrir því að mér finnst erfitt að lesa þennan texta fyrir ykkur í dag, er það viðhorf sem hann birtir gegn daglegu lífi á plánetunni jörð. Okkur er sagt að þjáningar kvenna við barnsburð séu refsing vegna óhlýðni Evu. Okkur er sagt að dauðinn sé afleiðing syndarinnar og þetta stef er endurtekið hjá Páli postula í Nýja testamentinu. Okkur er sagt að akurlendið sé bölvað vegna misgjörðar Adams. Ég hef sjálf fætt af mér þrjú börn og hef aldrei skilið neitt í þeirri hugsun að almættið geti refsað konum sérstaklega með hríðum og leggangaútvíkkunum. Og ég er hrædd um að hugmyndir um að akurlendið sé bölvað vegna syndar sé ekki til þess fallið að auka mönnum þá ást og umhyggju fyrir jörðinni sem við þurfum svo sárlega á að halda í nútímanum.

Hvað á að gera við jafn umdeildan og tvíbentan texta og þann sem hér er um að ræða? Eigum við að reyna að skauta hratt yfir verstu atriðin í sögunni um Adam og Evu, láta eins og þau séu ekki til? Eigum við ef til vill að líta svo á að sagan eigi ekkert erindi við almenning og taka hana út af borðinu? Eða eigum við að reyna þriðju leiðina, láta hana hneyksla okkur, glíma við hana og athuga hvort hún getur fært okkur eitthvað nýtt eftir allt saman?

IV.

Hugur minn ber mig út úr aldingarðinum og yfir í andstæðu hans, skraufþurra auðn þar sem hvergi er hægt að sjá stingandi strá. Þetta er staðurinn sem Jesús leitaði til þegar hann vildi vera einn með sjálfum sér. Í það skipti sem guðspjallið okkar segir okkur frá átti hann í erfiðri baráttu. Okkur er sagt að hann hafi mætt djöflinum. Og okkur er í sjálfsvald sett hvort við viljum setja þann djöful með horn og klaufir andspænis Jesú í frumspekilegu drama, eða hvort við sjáum það fyrir okkur að Jesús hafi barist inni í sjálfum sér.

Auðnin og staðurinn austan Edenar eru ólíkir staðir. Og þó eru þeir báðir staðir frelsunar, frelsunar sem kallar Adam og Evu til að vera frjáls og full þekkingar, frelsunar sem hjálpar Jesú að einbeita sér að ætlunarverki sínu sem er að boða guðsríkið og frelsa alla menn. Í þeim báðum er til dauði, hætta og sársauki sem hluti af lífinu. Og hvort tveggja eru staðir þar sem Guð mætir þér og mér, fyllir okkur kjarki, frelsi og friði og gerir okkur kleift að lifa lífinu á þann veg að það særi ekki aðra og byggi sjálf okkur upp.

Ég sé frelsarann fyrir mér, þar sem hann situr á jörðinni með krosslagða fætur og talar við fuglana, dýrin og jurtirnar um það sem framundan er. Í trú hans og baráttu sé ég Paradís. Ekki þá Paradís þar sem ekkert gerist, heldur Paradísina þar sem ungur maður verður fullorðinn og finnur þann mátt sem hann þarf til að vinna sitt góða verk. Hann berst við hindranir og þröskulda, hann langar mest af öllu inn í gömlu Eden, inn í draumsýnina þar sem hann þarf ekki að hafa áhyggjur af neinu og ekki að hugsa um neitt. Djöfullinn sem talar við hann lofar honum völdum, öryggi og nægri fæðu. Og Jesús svarar: Þú skalt ekki freista Drottins, Guðs þíns. Svo hverfur hið vonda honum sýnum, freistingin er farin og hann tekur til við að frelsa alla menn austan við Eden.

V.

Ég held að það væri gott að hugsa um söguna um Adam og Evu sem táknsögu, sem átti eftir að hafa gríðarleg áhrif á kristnina en var ekki endilega rituð í því augnmiði. Sagan þarf ekki endilega að segja okkur allt. Hún er tilraun til að tala um og útskýra lífið á jörðinni, því að Eva merkir líf og Adam merkir jörð á hebresku.

Og ég hugsa um það hvað það væri gott að upplifa sögu þar sem sköpunin er ekki aðeins leiksvið fallsins, heldur staðurinn þar sem Drottinn frelsar.

Frelsun í slíkri sögu er ekki aðeins frelsun frá tilteknum stöðum og aðstæðum, heldur frelsun í tilteknum aðstæðum og á tilteknum stöðum. Ekki frá sköpun, heldur í sköpun. Í slíkri sögu eru þjáningar barnsburðarins eðlilegur hluti af því að koma nýju lífi í heiminn að gefa rými, opna göng og rembast fyrir þetta nýja líf. Þar er dauðinn sjálfsagður hluti af lífinu, ekki afleiðing syndarinnar eða andstæða lífsins. Og þar er vinnan hluti af því að vera til, ekki afleiðing óhlýðni eða refsing. Erfiði, sársauki og dauði eru ekki neikvæðir hlutir í sjálfu sér, heldur mikilvægir þættir í því að vera til í samfélagi annarra manneskja.

Íreneus kirkjufaðir á annarri öld eftir Krist talaði um Adam og Evu í aldingarðinum sem börn. Það var ákvörðunin um að eta ávöxtinn sem gerði þau fullorðin og gerði það að verkum að þau þurftu að finna sér klæði og felast fyrir Guði. Ef við fylgjum túlkun Íreneusar, þá lítum við ekki lengur á það sem Eva og Adam gerðu sem brotið sem ýtti okkur út úr aldingarðinum. Engin frjáls manneskja getur verið í aldingarðinum frekar en fóstur getur lengi þrifist í kviði móður sinnar. Einn dag tökum við til óspilltra málanna sem frjálsar, fullvalda manneskjur og við flytjum út. Þeirri ákvörðun fylgir sársauki, kvíði, dauði og erfiði. Það er líka hluti af því að vera manneskja. Og í því ástandi, austur af Eden mætir Drottinn okkur, ekki til að leiða okkur aftur inn í lundinn, heldur til að hjálpa okkur til að iðka frelsi okkar í kærleik til Guðs og til annars fólks og frelsa okkur til frelsis.

Og því er Paradís útópía, enginn staður og allur staður. Hún er allur staður vegna þess að frumþarfirnar eru okkur mikilvægar. Vatnið, andardrátturinn, fæðan, líkaminn eru undirstaða þess að við getum lifað heilbrigðu lífi. Og við gerðum vel í því á þessari föstu að velta því fyrir okkur hversu fá okkar hafa aðgang að slíkum gæðum. Það eru svo margir sem hafa helsta tengingu við náttúruna í óhreina pollinum á götunni, svo margir sem ekki eiga vatn og mat eða búa við sæmilegt öryggi. Í samanburði við þorra mannkyns búum við á Íslandi í Paradís, eða að minnsta kosti eins nálægt hliðinu sem engillinn gætir eins og kostur er. Paradís er hinn altæki staður vegna þess að öll látum við freistast eins og konan sem heitir Líf og maðurinn sem heitir Jörð.

Samt er Paradís líka staðurinn sem hvergi er til, staðurinn sem við þurfum að yfirgefa til þess að verða við sjálf, gera okkar mistök og þroskast til fullorðinsára. Án gelgjuskeiðsins yrðum við aldrei sjálfstæðar manneskjur, sem tökum sjálfstæðar ákvarðanir. Án göngunnar út úr Paradís væri ekki til neitt frelsi og enginn þroski.

Þannig verður sagan um Adam og Evu okkur uppspretta að hugleiðingu um okkur sjálf, freistingar okkar og þroska, Paradísir okkar og þann stað austan Edenar sem við þurfum að byggja sem myndugar manneskjur. Við þurfum ekki Guð til að bjarga okkur frá þeim stað og senda okkur aftur inn í Paradís. Við þurfum Guð til að frelsa okkur í þeim aðstæðum sem við lifum hvert og eitt með eplin okkar í hendinni, hjálpa okkur til að gera staðinn austan Edenar byggilegri og hlýlegri fyrir okkur sjálf og allar manneskjur. Í stað óendanlegrar fæðu, auðlinda og vatns, þurfum við að læra að skipta með okkur takmörkuðum gæðum. Dauðinn er ekki framar óvinur okkar heldur erum við mold og moldin er hluti af því sem við erum adamah, jörð.

Guð gefi okkur kærleika og réttlæti til að lifa sem jörð á jörðu,

í jafnrétti, án stéttskiptingar og í sátt við umhverfið.

Guð gefi okkur kjark og elju til að vinna að því

að þrár annarra um vatn, mat, öryggi og húsaskjól megi verða að veruleika

og að greina milli þess freistinga sem hamla okkur þroska

og hinna sem gera okkur að myndugum manneskjum.

Guð gefi okkur innihaldsríka og íhugandi föstu austan við Eden.

Dýrð sé Guði, föður og syni og heilögum anda, svo sem var í upphafi, er og verður um aldir alda. Amen.