Tag: mannréttindi

Kirkjuþing unga fólksins og mismunun vegna kynhneigðar

Kirkjuþing unga fólksins kom saman á laugardaginn fyrir viku og ræddi meðal annars um samviskufrelsi presta undir liðnum 6. mál. Ályktun þeirra hljóðar svo:

Kirkjuþing unga fólksins leggur til að reglur þær sem nú eru í gildi um samviskufrelsi presta sem heimila prestum að neita fólki um þjónustu á grundvelli kynhneigðar verði afnumdar, enda stríði þær gegn kenningu kirkjunnar um jafnrétti og gegn lögum landsins sem segja að ekki megi mismuna fólki á grundvelli kyns, kynþáttar, trúar, stéttar né kynhneigðar.

Ég er ánægð með að Kirkjuþing unga fólksins skuli láta réttindamál samkynhneigðs fólks í kirkjunni sig varða og berjast gegn mismunun á grundvelli kynhneigðar og fleiri þátta sem tilgreindir eru í mannréttindasáttmálum. Það er eitthvað gott í gangi í samfélagi þar sem unga fólkið velgir þeim eldri undir uggum og hristir það af svefni. Þau hreyfðu við mér og fyrir það er ég þakklát.

Kirkjuþing unga fólksins bað um að reglur væru afnumndar  „um samviskufrelsi presta sem heimila prestum að neita fólki um þjónustu á grundvelli kynhneigðar. En hverjar eru þessar reglur sem hér er um rætt?  Hverju þarf að breyta? Þarf að breyta einhverju? Þessi bloggfærsla er yfirlitsgrein yfir lögin og aðdraganda lagasetningar um ein hjúskaparlög með sérstakri áherslu á umræður, umsagnir, ályktanir og athugasemdir um frelsi presta til að neita samkynhneigðu fólki um vígslu. Hún er skelfing löng, en þeim sem þreytast á lestrinum er bent á niðurstöðurnar í lokin.

Hjúskaparlögin sem nú eru í gildi eru nr 31/1993 (með breytingunum 2010, sem gjarnan eru kennd við ein hjúskaparlög) og leystu af lögin nr. 60/1972 um stofnun og slit hjúskapar, en þau lög byggðu á lögum nr. 39/1921 um sama efni. Í lögunum frá 1921 og 1972 var talað um heimildir til kirkjulegrar hjónavígslu og að ráðuneytið gæti sett reglur um það hvenær prestum væri skylt að framkvæma hjónavígslur. Ég veit ekki til þess að þessar reglur hafi nokkurn tímann verið settar, en þessar heimildarskilgreiningar úr gömlu lögunum 1921 og 1972 fóru áfram inn í lögin 1993. Í athugasemdum með frumvarpinu 1972 er fjallað um heimildir einstakra vígslumanna á þennan hátt:

Um 16. gr. Í þessari grein er lagt til, að kirkjumálaráðuneyti setji reglur um, hvaða prestar þjóðkirkjunnar hafi heimild til hjónavígslu og hvenær þeim sé skylt að framkvæma hjónavígslu. Að jafnaði hafa allir prestar þjóðkirkjunnar þessa heimild, en eftir því sem flokkum presta fjölgar er ekki sagt, að svo verði þessu farið um þá alla. Þykir rétt, að ráðuneytið skeri úr þessu, svo og setji reglur um skyldu presta til að framkvæma hjónavígslu, að sjálfsögðu að fenginni umsögn biskups og prestastefnu.

Það sem er sérstaklega áhugavert við þessa klausu er sá skilningur frumvarpsins að ekki sé endilega sjálfsagt að allir prestar hafi vígsluvald.

Heimildir trúfélaga til vígslu þýða að ríkisvaldið getur framselt heimildir til trúfélags um að annast lögformlega hjónavígslu, en trúfélagið þarf ekki að taka við heimildunum, eða ákveðið að skilgreina þrengra þau skilyrði sem trúfélagið setur fyrir trúarlegri athöfn en ríkisvaldið gerir. Í kaþólsku kirkjunni er til að mynda lögð áhersla á órjúfanleika hjónabandsins, sem að skilningi trúfélagsins er sakramenti og ævilangur sáttmáli. Fráskildu fólki sem óskar hjónabands er því þrengri stakkur skorinn hvað varðar athafnir í kaþólsku kirkjunni en þeim sem ganga ógiftir til hjónabands.

Sum trúfélög setja reglur um trúfélagsaðild og mörg þeirra vígja ekki samkynhneigt fólk í hjónaband. Það sem gerir stöðu íslensku þjóðkirkjunnar hins vegar sérstaka meðal trúfélaganna er að þar er valdið til að velja lagt á herðar hvers einstaks prests. Og við það færist fókusinn frá trúfrelsi trúfélaga yfir á sannfæringar- eða samviskufrelsi einstakra presta. Og þess vegna er það ekki trúfélagið sem situr uppi með mögulegan mismununarvanda og þar með mögulegt brot á stjórnarskrárbundnum réttindum fólks, heldur presturinn sjálfur.

En hvar koma þessar „reglur“ fyrir sem Kirkjuþing unga fólksins hvetur til að séu afnumndar, reglur sem „heimila prestum að neita fólki um þjónustu á grundvelli kynhneigðar“?

Árið 2007 sendi Kirkjuþing frá sér ályktun sem að mörgu leyti má telja mótsagnakennda. Tillagan ber þess merki að vera sett fram sem málamiðlun í miklu ölduróti þar sem glímt var um réttindi samkynhneigðs fólks. Hún hljóðar svo:

Kirkjuþing lýsir stuðningi við meginatriði ályktunar kenningarnefndar um Þjóðkirkjuna og staðfesta samvist og stendur við hefðbundinn skilning á hjónabandinu sem sáttmála karls og konu.

Ef lögum um staðfesta samvist verður breytt þannig að trúfélög fái heimild til að staðfesta samvist þá styður Kirkjuþing það að prestum Þjóðkirkjunnar, sem eru vígslumenn að lögum, verði það heimilt. Kirkjuþing leggur áherslu á að frelsi presta í þessum efnum verði virt.

Ályktunin er þannig þríþætt. Hún fjallar a) um hjónavígsluskilning íslensku þjóðkirkjunnar, b) um heimildir til presta sem hafa annan hjónavígsluskilning til að staðfesta samvist og c) áréttar frelsi einstakra presta til að taka að sér eða neita að taka að sér vígslu. Árið 2008 samþykkti Alþingi síðan ný lög sem heimiluðu trúfélögum að annast staðfesta samvist. Í athugasemdunum með frumvarpinu með lögunum var vitnað í ályktunina frá Kirkjuþingi 2007, enda hafði Kirkjuráð sent þinginu ályktunina sem umsagnaraðili um lögin.  Prestafélag Íslands sendi einnig inn umsögn og lýsti sig samþykka málamiðluninni.

Frumvarpið sjálft nefnir aldrei val einstakra vígslumanna til að annast vígslu, en í athugasemdunum er valkvæði þátturinn orðaður svona:

Gert er ráð fyrir í b-lið 1. gr. frumvarpsins að vígslumönnum sem hafa á grundvelli 17. gr. hjúskaparlaga heimild til hjónavígslu verði einnig veitt heimild til að staðfesta samvist tveggja einstaklinga af sama kyni. Þarna er einkum um að ræða presta þjóðkirkjunnar og presta og forstöðumenn skráðra trúfélaga. Ekki verði á hinn bóginn um skyldu að ræða þegar þessir vígslumenn eiga í hlut. Virða beri frelsi presta og forstöðumanna skráðra trúfélaga til að ákveða hvort þeir staðfesti samvist þegar lagaskilyrði eru fyrir hendi en vissulega er á því byggt að þeir muni ekki synja af öðrum ástæðum en vegna trúarsannfæringar sinnar. Ef ástæða þykir til má ætla að þjóðkirkjan og skráð trúfélög muni gefa út leiðbeiningar til vígslumanna sinna um framkvæmd þessarar heimildar.

Samtök Foreldra og aðstandenda samkynhneigðra sendu þinginu einnig umsögn og gagnrýndu þá hugmynd að lögin yrðu valkvæð fyrir presta:

Hér er sem sé gert ráð fyrir að þeir prestar þjóðkirkjunnar sem ekki vilja veita samkynhneigðum þessa þjónustu geti neitað því. Slík neitun hlýtur að brjóta í bága við jafnræðisreglu stjómarskrárinnar.

Í sama streng tók Félagsráðgjafafélag Íslands sem einnig sendi inn umsögn:

Að mati Félagsráðgjafafélags íslands skýtur það skökku við að prestum þjóðkirkjunnar sé heimilað að neita að þjónusta tiltekinn samfélagshóp. Það er spuming hvort slíkt samræmist jafnréttisreglu stjórnarskrárinnar.

Samtökin ´78 tjáðu sig einnig um sömu ákvæði:

Frumvarpið gerir beinlínis ráð fyrir því að prestar og forstöðumenn skráðra trúfélaga geti neitað samkynhneigðum pörum sem til þeirra leita um þjónustu. Vegna sérstakrar stöðu Þjóðkirkjunnar og presta hennar sem opinberra starfsmanna þá er slík heimild – til þess beinlínis að synja tilteknum samfélagshópi um þjónustu – bæði alvarleg og hugsanlega einnig brot á jafnræðisreglu stjómarskrárinnar. Samtökin ’78 leggja því til þá breytingu á frumvarpinu að tekinn verði af allur vafi um rétt samkynhneigðra til þess að njóta þjónustu presta og forstöðumanna skráðra trúfélaga til jafns við gagnkynhneigða.

Lögin nr. 55/2008 um staðfesta samvist (heimild presta til að staðfesta staðfesta samvist) voru síðan samþykkt mótatkvæðalaust.

Tveimur árum síðar var þingið orðið reiðubúið að stíga skrefið til fulls, taka út lagabálkinn um staðfesta samvist og samþykkja ein hjúskaparlög án tillits til kynhneigðar hjónaefna. Við frumvarpið bárust 34 athugasemdir frá einstaklingum, félagasamtökum, stofnunum og trúfélögum. .  Í umsögnunum frá trúfélögunum kemur fram ólíkur skilningur þeirra á hjónabandinu. Í umsögnum frá biskupi Íslands og tillögu 90 presta og guðfræðinga sem lögð var fyrir Prestastefnu það ár og vísað til biskups Íslands og síðan send Allsherjarnefnd til umsagnar má lesa út mjög ólíkan skilning á hjónabandinu. Prestafélagið sendi líka inn umsögn og vék sérstaklega að valfrelsi presta við kirkjulegar athafnir:

Því teljum við mikilvægt að í lagatextanum sjálfum en ekki í athugasemdum sé kveðið á um valkvæði kirkjulegra vígslumanna á grundvelli trúarsannfæringar.

Fríkirkjan í Reykjavík hvatti eindregið til þessara lagasetningar í umsögn sinni, baháar sögðust ekki skipta sér af því sem borgaraleg yfirvöld ákveddu eða önnur trúfélög, en báðu ríkisvaldið um að virða frelsi trúfélagsins til að vígja ekki samkynhneigt fólk í hjónaband og Hvítasunnukirkjan, Kaþólska kirkjan á Íslandi, Kirkja sjöunda dags aðventista, safnaðarhirðar hvítasunnukirkjunnar og Íslenska Kristskirkjan lögðust gegn lagasetningunni. Það var því ljóst strax af umsagnarferlinu að ekki myndu öll trúfélög nýta sér þær heimildir til hjónavígslu sem ríkisvaldið bauð fram í frumvarpi að einum hjúskaparlögum.

Í athugasemdum með frumvarpinu var sérstaklega talað um valfrelsi presta til að vígja samkynhneigt fólk í hjónaband í lið 6.1:

 Við túlkun ákvæðisins um vígsluheimild eða vígsluskyldu hefur m.a. verið nefnt að setja megi það skilyrði að annað hjónaefna eða bæði tilheyri því trúfélagi sem á í hlut. Þá hefur einnig verið nefnt að til álita komi að prestur megi neita að vígja hjónaefni ef hann telur slíkt andstætt samvisku sinni og sannfæringu. Ákvæði af því tagi eru í dönskum rétti, sbr. reglur um vígslu innan og utan þjóðkirkjunnar frá 1974. Í 13. gr. norsku hjúskaparlaganna er ákvæði um að kirkjulegur vígslumaður megi neita að vígja hjónaefni ef annað tilheyri ekki viðkomandi trúfélagi eða sé fráskilið og fyrrverandi maki sé enn á lífi. Við þá breytingu sem tók gildi 1. janúar 2009 var bætt við ákvæði 13. gr. að kirkjulegur vígslumaður mætti neita ef hjónaefni væru af sama kyni. Samkvæmt sænsku hjúskaparlögunum er kirkjulegum vígslumönnum almennt ekki skylt að framkvæma hjónavígslu en ekki er til tekið hvaða ástæður geti réttlætt neitun þeirra.
Eins og áður sagði þá byggist heimild kirkjulegra vígslumanna til að staðfesta samvist, samkvæmt breytingalögum nr. 55/2008, á því að prestar muni ekki synja af öðrum ástæðum en vegna trúarsannfæringar sinnar. Telja verður að þessi túlkun fari saman við túlkun á 16. og 17., sbr. 22. gr., hjúskaparlaga og heimild presta til að vígja fólk af sama kyni í hjúskap verði því með sama sniði og heimild þeirra til að staðfesta samvist. Ekki þykir ástæða til að leggja til lagabreytingar um þessi atriði en hvetja má til þess að ráðuneytið skoði að höfðu samráði við biskup og jafnvel fleiri hvort ástæða sé til að setja nánari reglur á grundvelli 22. gr. hjúskaparlaga.
Árétta ber að spurningar um vígsluheimild og vígsluskyldu snerta fyrst og fremst einstaka vígslumenn. Með hliðsjón af stöðu þjóðkirkjunnar á Íslandi þykir mega stefna að því að allir muni geta notið kirkjulegrar vígslu innan þjóðkirkjunnar ef annað eða bæði hjónaefna tilheyra þjóðkirkjunni þó að hver og einn eigi ekki rétt á vígslu af hálfu tiltekins vígslumanns.

Athyglisvert er að lögin eða athugasemdirnar fjalla ekki um önnur trúfélög en íslensku Þjóðkirkjuna og þeirra rétt til að þiggja eða hafna vígsluvaldi. Í athugasemdunum með frumvarpinu 2010 kemur þannig fram að tilteknir prestar muni geta synjað hjónavígslu samkynhneigðs fólks á grundvelli trúarsannfæringar í samræmi við fyrri lög frá 2008 og sérstaklega litið til „stöðu þjóðkirkjunnar á Íslandi“ sem skuli tryggja það að „allir geti notið vígslu“, þótt „hver og einn eigi ekki rétt á vígslu af hálfu tiltekins vígslumanns“.

Lögin nr. 65/2010 voru síðan samþykkt á Alþingi mótatkvæðalaust, en þau eru eiginlega lagabreyting við hjúskaparlögin frá 1993 og fleiri lög.

Eftir að hafa farið yfir „reglurnar“ langar mig að draga þetta langa mál saman í nokkur kjarnaatriði:

  1. Í lagatextunum um hjúskap 1972 og 1993 er talað um vígsluheimildir til trúfélaga en ekki vígsluskyldu.
  2. Hvergi í lagatextunum er talað um einstaka presta, en í athugasemdum um frumvarpið frá 2008 sem heimilaði prestum að annast staðfesta samvist og frumvarpið frá 2010 um ein hjúskaparlög er vísað ályktun kirkjuþings um að prestar geti neitað „vegna trúarsannfæringar“.
  3. Orðið „samviskufrelsi“ kemur hvergi fyrir í textunum.
  4. Engin ályktun um stöðu samkynhneigðs fólks hefur komið frá Kirkjuþingi síðan 2007 þegar þingið áréttaði hefðbundinn hjónabandsskilning en sagði að ef ríkisvaldið leyfði, þá mætti prestum sem hefðu annan skilning annast staðfesta samvist, svo fremi sem frelsi annarra til að gera það ekki væri tryggt.
  5. Strax í umsögnum með frumvarpinu 2008 er því haldið fram að það að lögin séu túlkuð á þann hátt að prestar geti vikist undan hjónavígslum samkynhneigðs fólks geti leitt til stjórnarskrárbrota vegna mismununar.
  6. Vísað er til fordæma í hjúskaparlögum í Danmörku og Noregi frá áttunda áratugnum þar sem vígslumaður getur vikist undan því að vígja fráskilið fólk í hjónaband. Engin lagahefð er hins vegar fyrir því að vígslumaður megi neita fráskildu fólki um hjónaband í íslenskum lögum frá sama tíma.
  7. Athugasemdirnar gera ráð fyrir því að vegna stöðu íslensku þjóðkirkjunnar verði unnt að tryggja öllum þeim hjónavígslu sem eftir leita.
  8. Hvor tveggja lögin frá 2008 og 2010 opna fyrir möguleikann á að ráðuneytið setji nánari reglur um val presta til vígslu „að höfðu samráði við biskup“ og í athugasemdunum með frumvarpinu frá 1972 er lagt til að ráðuneytið setji nánari reglur um það hvaða prestar eigi að hafa vígsluheimildir að lögum.
  9. Ljóst er af umsögnunum frá trúfélögunum um ein hjúskaparlög að mörg þeirra myndu ekki nýta sér heimildir um að vígja samkynhneigt fólk í hjónaband.
  10. Í athugasemdunum með lögin 2010 er að finna umfjöllun um vígslumenn þjóðkirkjunnar en ekki vikið að öðrum trúfélögum.

Einhvern tímann á næstunni þegar ég er búin að hugsa aðeins meira ætla ég að skrifa grein um það sem mér finnst að þjóðkirkjan eigi að gera í stöðunni. En nú höfum við að minnsta kosti yfirlit yfir regluverk, lög og lögskýringargögn um val presta til að vígja.

Ein hjúskaparlögMyndin er tekin af síðunni Ein hjúskaparlög þar sem ýmsir prestar þjóðkirkjunnar birtu stuttar greinar, vídeó og blogg einum hjúskaparlögum til stuðnings vorið 2010.

Guðlast og trúfrelsi

Nýlega hafa þingmenn Pírataflokksins lagt til breytingar á 125. grein hegningarlaga sem fjallar um að bannað sé að smána eða draga dár að trúarkenningum fólks. Mér finnst það gott og jákvætt að „guðlastsákvæðið“ (en svo er ákvæðið um smánun og dár trúarkenninga jafnan nefnt í daglegu tali) skuli vera til umræðu. Charlie Hebdo hryðjuverkin í París minna okkur á það hversu dýrmætt tjáningarfrelsið er og hversu mikilvægt það er að ástunda vandaða umræðu um hreyfiaflið milli tjáningarfrelsis og annarra hliða mannréttinda, s.s. trúfrelsis.

Rétturinn til trúfrelsis er tilgreindur í stjórnarskrá. Það er mikilvægt ákvæði og minnir okkur á hversu margir í heiminum búa ekki við grundvallarréttindi. Hugur minn í upphafi árs 2015 leitar til kristins fólks í Írak sem býr við hræðilegar ofsóknir af ISIS hreyfingunni, en einnig Evrópu þar sem islamofóbía lifir góðu lífi og þar sem gyðingahatri hefur vaxið ásmegin á síðustu árum.

Guðlastákvæði í hegningarlögum gengur hins vegar miklu lengra en ákvæði um trúfrelsi. Trúfrelsi fjallar um að fólki af öllum trúarbrögðum sé heimilt að játa trú sína opinberlega án þess að sér sé ógnað. Guðlastsákvæði í hegningarlögum gengur út á að öðrum sé ekki leyfilegt að gagnrýna þá trúariðkun opinberlega eða draga að henni dár.

Rétturinn til trúfrelsis er óendanlega mikilvægur réttur til tjáningar og lífssýnar. Ég vil geta farið í kirkju og tjáð mig opinberlega um trú mína og lífssýn án þess að sæta fjársektum, fangelsisvist eða ógnunum. En ég virði líka rétt annarra til að finnast lífsskoðanir mínar fáránlegar og að tjá þá skoðun með myndasögu og texta án þess að sæta fjársekt, fangelsisvist eða ógnunum. Eins og norski músliminn Yousef Bartho Assidiq bendir á í góðri grein eftir Charlie Hebdo árásina, eiga engir meira undir tjáningarfrelsinu en einmitt minnihlutahóparnir.

Stöndum vörð um trúfrelsi og tjáningarfrelsi í stjórnarskrá. Það er meginmálið. Og þá má guðlastsákvæðið í hegningarlögunum fara veg allrar veraldar.

Frekja Freyju og minn eigin hæfismi

Það hefur komið mér á óvart hvað athugasemd Freyju Haraldsdóttur á Facebook 4. des. s.l. hefurvakið sterk viðbrögð. Þar gagnrýndi hún Vigdísi Finnbogadóttur fyrrum forseta fyrir að hafa notað orðasambandið að „Ríkisútvarpið væri nú fatlað“ um ástandið í kjölfar niðurskurðarins hjá RÚV. Vísir tók síðan stöðuuppfærslu Freyju upp sem frétt undir fyrirsögninni „Frú Vigdís móðgar fatlaða“ sem uppskar einar 70 athugasemdir, þar á meðal fræðslu (væntanlega til hins móðgaða fatlaða fólks) um það hvað orðið fötlun þýðir samkvæmt orðabók.  Freyja er samkvæmt „virkum í athugasemdum“ bæði frek og ofurviðkvæm.

Fyrir mér snýst þessi umræða aðeins um eitt og það er þetta:  „Getur ófatlað fólk tekið leiðbeiningum fólks með fötlun um það hvað því finnst vera viðeigandi og óviðeigandi orðræða um fötlun sína?“

Þetta er svona einfalt. Forræðishyggja og hroki gagnvart fólki með fötlun kallast hæfismi, á ensku ableism. Þetta er óvenjulúmsk kúgunaraðferð sem auðvelt er að flækja sig í.  Mig langar að nefna nýlegt dæmi um minn eigin hæfisma.

Það er ekki mjög langt síðan að ég ákvað að dusta rykið af gamalli prédikun sem ég hafði samið í árdaga í stað þess að semja nýja (Já, séra Sigvaldi lifir enn og ég flyt stundum gamlar ræður, sem ég tel eiga erindi aftur við fólk). Ræðan var skrifuð út frá texta í guðspjöllunum þar sem Jesús læknar daufdumban mann, þannig að hann getur skyndilega bæði heyrt og talað. Ég hef greinilega ekki lesið ræðuna nógu vel í gegn áður en ég fór með hana í stólinn, því að í miðri ræðu uppgötva ég það að ræðan fjallar um málefni döff einstaklinga í yfirfærðri merkingu um þann sem ekki hlustar um Guð og talar ekkert gott. Og þarna stóð ég í prédikunarstól Guðríðarkirkju og saup hveljur yfir því sem ég var í þann veginn að segja sóknarbörnunum og horfðist á meðan í augu við fólk með fötlun sem sat undir þessu. Ég endaði á því að skálda upp allan seinni hluta ræðunnar og flytja drynjandi tölu með öllu sem andinn blés mér í brjóst, því að ég uppgötvaði í miðri ræðu að þessi ágæta prédikun var fleytifull af hæfisma.

Það er ekki viðeigandi lengur að nota blindu sem tákn um andlega siðspillingu, þótt fólki hafi þótt það í fínu lagi á dögum Jesú. Það er ekki viðeigandi að tala um tregðu við að hlusta á boðskap Krists sem heyrnarleysi, þótt það hafi þótt sjálfsagt á fyrri öldum.

Það sem er hins vegar viðeigandi er að ófatlaðir einstaklingar eins og ég, Vigdís Finnbogadóttir og fleiri velmeinandi manneskjur hlustum á þau sem búa við fötlun og lærum af þeim að nota tungumálið á nýjan hátt.

Áfram Freyja „frekja“! Við þurfum á þessu að halda.

Ableism

Mannréttindi og tvær leiksýningar

Ég hef átt því láni að fagna að sjá tvær leiksýningar í þessum mánuði. Sú fyrri er „Maður að mínu skapi“ í Þjóðleikhúsinu og sú seinni er sýning Borgarleikhússins á „Húsi Bernhörðu Alba“ í Gamla Bíói. Sýningarnar eiga það sameiginlegt að Jón Viðar Jónsson hefur rakkað þær niður í leikdómum sínum. Báðar eru þær eru umdeildar og umtalaðar. Það sem helst er sett út á við fyrri sýninguna er að aðalsögupersónan sé skrípamynd af vel þekktum íslenskum háskólaprófessor og að verið sé að gera grín að samkynhneigð hans í leikritinu. Það sem pirrar fólk hins vegar mest við seinni sýninguna, er að leikstjórinn hefur valið að skjóta inn í texta Lorca nokkrum frægum innslögum af femínískum tilsvörum og persónum. Þar ganga fram á sviðið Malala Yousafzai, Simone de Beauvoir, ein af Pussy Riot stelpunum og fleiri baráttukonur 20. og 21. aldar. Með öðrum orðum má segja að mannréttindamál séu það sem umræða um þessar tvær leiksýningar fjalli um, að of lítil virðing fyrir mannréttindum einkenni fyrri sýninguna en að í þeirri síðari sé mannréttindum beinlínis troðið upp á mann og trufli söguþráðinn.

Það er einkenni góðra leiksýninga að þær sitja eftir hjá manni. Þær láta mann ekki í friði. Og stundum sér maður í þeim nýtt samhengi hlutanna eftir að heim er komið og maður hefur náð að velta þeim betur fyrir sér. Það er af þessum ástæðum sem mér finnst bæði „Maður að mínu skapi“ og „Hús Bernhörðu Alba“ vera góðar leiksýningar sem ég hvet fólk til að sjá.

„Maður að mínu skapi“ greip mig ekkert sérstaklega í fyrstu. Mér fundust karakterarnir reyndar áhugaverðir en að það skorti mikið upp á söguþráðinn til þess að hann næði til mín. Ég nefni sem dæmi umræðu um fósturson einnar persónunnar og faðerni hans sem verið er að byggja spennu um alla sýninguna, en reynist svo efni sem lítið er unnið með og rennur einhvern veginn út í sandinn. Salurinn var þungur og það var eins og fólk biði í ofvæni eftir því að farið væri að klæmast á háskólaprófessornum. Í hléi heyrði ég konu fyrir aftan mig segja: „Þetta er bara miklu skárra en ég átti von á.“ Það var eins og hún hafi verið á leiðinni í endajaxlatöku. Leikmyndin er þung og mikil og byggð upp eins og leikritið sé hurðafarsi á borð við „Fló á skinni“, en textinn er of efnismikill til þess að hann virki almennilega sem farsi einn og sér. Mér fannst einnig skrýtið að ein sögupersónan klifrar öðru hvoru upp á leikmyndina og horfir niður á hana. Og endirinn er heldur ekki eins og í venjulegu leikhúsi. Þarna var heilmikið um að vera sem truflar öryggiskennd hins almenna leikhúsneytanda og viðhorf hennar um það hvernig leikarar eigi að hegða sér í leikhúsi.

En leikritið vann á eftir því sem ég hugsaði meira um það. Mér finnst leikritið merkilegt sem þjóðfélagsháðsádeila eftir hrun. Við lifum tíma þar sem menn eru í óðaönn að þrífa upp hrunið og breyta minningunum. Ég las viðtal við fjárfestinn Hannes Smárason í helgarblaði Fréttablaðsins þar sem hann sagðist að sönnu skulda Íslendingum afsökunarbeiðni, af því er virðist fyrir ekki neitt, því að hann hafi samt ekkert gert af sér. Þessu slá Íslendingar upp á forsíðu fimm árum eftir hrun. Karakterarnir í leikritinu eru spilltur stjórnmálamaður, spunameistari að baki hans sem við fyrstu sýn virðist hinn indælasti maður, en reynist vera siðblindur inn við beinið, hrekklaus og góð yfirstéttarkona sem meinar vel, harðduglegur ungur piltur sem í fyrstu lætur glepjast af spunameistaranum er lætur krók koma á móti bragði þegar hann upplifir svik, hin seiga og sívinnandi verkakona og síðan bróðir hennar sem er bitur og reiður og hefur rannsakað glæpi spillta ráðherrans. Ég get ekki séð að verið sé að gera grín að samkynhneigð tiltekins einstaklings. Það er ekki of lítið af mannréttindum í verkinu að mínu viti, heldur fjallar það um þau mannréttindi sem verið er að brjóta á venjulegu fólki á Íslandi alla daga með ójöfnuði og yfirklóri. Allir þessir karakterar eru prýðisvel leiknir og það er verkakonan sem öðru hvoru bregður sér upp á myndina og horfir á þetta leikhús sem er samfélagið hennar. Ekki kemur á óvart þótt einhver sakleysinginn sé drepinn í lokin og við áhorfendurnir klöppum eins og fífl. Þetta er góð sýning.

Það var stórkostleg upplifun að verða vitni að „Húsi Bernhörðu Alba“ í Gamla Bíói. Ég held að ég hafi aldrei heyrt svona margar konur öskra í leikhúsi og öskrið kom alveg neðan úr legi. Sjálfri voru mér þessi öskur úr frumdjúpunum einhver fró, vegna þess að mig langar oft til að öskra alveg neðan úr legi. Leikmyndin var stórkostleg, hún var köld og kallaði fram hjá manni innilokunartilfinningu. Hún kallaðist líka á við gráa kjólinn hennar Bernhörðu og minnti mann á hversu mikið af rimlum hugarfarsins voru fólgnir í persónu þessarar konu. Gólfið var alveg autt, sem gaf leikurunum tækfæri á að nýta líkamann og líkamsmálið til hins ítrasta. Leikurinn var frábær, en það truflaði mig að Bernharða skyldi vera leikin af karlmanni. Þetta er kvennasýning um tilfinningar, sturlun og valdbeitingu kvenna.

Hvað varðar femínísku innslögin fundust mér þau yfirleitt ekki vera til bóta, heldur truflunar. Það átti sérstaklega við fannst mér um ræðu Tawakkol Karman frá Yemen, friðarverðlaunahafa Nóbels 2011 sem hélt síma á loft og talaði um að konurnar í leikritinu væru fastar. Það þurfti ekki Tawakkol til að segja þeim sem urðu vitni að innilokun, ástríðum og afbrýði Albasystra að þær væru fastar og þarna þótti mér útskýringarnar orðnar helst til forræðislegar. Reyndar þótti mér innslag Simone de Beauvoir vera undantekning á þessu og setning hennar: „Hættið að segja ég, segið við“ þótti mér viðeigandi, því að það var sundurlyndið, hvernig systurnar ráku hnýflana hver í aðra sem studdi vald móðurinnar yfir þeim. Vinnukonan í Albahúsinu gegndi að sumu leyti svipuðu hlutverki eins og vinnukonan í „Maður að mínu skapi“, því að hún sá Simone og gat talað við hana, rétt eins og hin gat horft yfir leikmyndina.

Sem sagt, farið í leikhús elskurnar mínar, sjáið mokað yfir hrunið í Þjóðleikhúsinu og heyrið öskrað neðan úr legi í Gamla Bíói. Það er furðulega hressandi. Og í anda mannréttinda.