Flokkur: Stjórnmál

Gagnrýni á trúarbrögð

Jón Trausti Reynisson skrifaði grein í Stundina í gær um trúarbrögð sem vert er að staldra við. Greinin ber nafnið „Hvers vegna trúarbrögð gera börn verri,“og í upphafi greinar freistar höfundur þess að gagnrýna trúarbrögð þrátt fyrir að hann upplifi slíka gagnrýni sem tabú. Fyrir mér er gagnrýni á trúarbrögð ekkert tabú. Gagnrýni á trúarbrögð er að mínu viti holl og mikilvæg, vegna þess að enginn kimi menningarinnar er án skuggahliða. Kannski eru okkar upphöfnustu kimar viðkvæmastir fyrir öfgunum.

Í greininni telur Jón Trausti upp þrjú „höfuðeinkenni“ sem hann telur liggja að baki öllum trúarbrögðum og sem geti „orsakað slæm áhrif þeirra á siðferði“:

1) Trúin á að aðrir geti verið illir. Þeir séu eðlislægt óæskilegir.

2) Tilfærsla á ábyrgð á atburðum og ástandi heimsins frá sjálfum sér til alvaldrar, alvitrar, ósýnilegrar veru.

3) Krafa um skilyrðislausa fylgisspekt við vilja hinnar ósýnilegu veru og jaðarsetning eða refsikvöð gegn þeim sem ekki fylgja vilja hennar.

Jón Trausti telur í fyrsta lagi að eitt af höfuðeinkennum trúarbragðanna vera það að álíta að aðrir geti verið illir og þar með óæskilegir. Út úr þessari setningu les ég að átt sé við að trúarbrögðin skipti fólki upp í flokka eftir því hverjir standi utan og innan þeirrar hefðar. Ég vil taka undir það með Jóni Trausta hversu mikilvægt það er að berjast gegn slíkum flokkadráttum, þótt ég telji það ekki séreinkenni trúarbragða að draga í dilka, demónísera og jaðarsetja annað fólk. Ég er sammála Jóni Trausta um það að trúarbrögð geti kynt allverulega undir slíkri tvískiptingu. Pólarísering í „okkur“ og „hina“ er upphaf margs konar ofbeldis, undirskipunar og fyrirlitningar á öðrum. Þvílík taktík er einkenni í ýmsum trúarbrögðum, einkum þeirra sem leggja ofuráherslu á útvalningu, en er mjög mismunandi eftir trúarbrögðum og hefðum.

Samanburðartrúarbragðafræðingurinn Charles Kimball skrifaði fræga bók árið 2002 sem hét „When Religion becomes Evil: Five Warning Signs.“ Í bókinni er spurt hvort trúarbrögðin séu helsta vandamál ójafnaðar og ofbeldis í heiminum. Kimball svarar spurningunni bæði neitandi og játandi. Hann elur þá von í brjósti að trúað fólk og ótrúað geti lifað friðsamlega saman. Jafnframt dregur hann fram fimm einkenni, sem geta komið fram í trúarbrögðum og stuðlað að ofbeldi og ójafnvægi. Þessi fimm atriði eru 1) skilyrðislausar sannleikskröfur hverrar hefðar, 2) blind hlýðni, 3) áhersla á hinn rétta tíma, sem tengist t.d. heimsslitahugmyndum, 4) að tilgangurinn helgi meðalið og 5) heilagt stríð.

Það sem mér finnst bók Kimball vera svo hjálpleg við er að bókin skilgreinir trúarbrögðin sem flókinn vef hefða og kenninga sem jafnframt standa alltaf í samræðu við samtíma sinn. Innan þessara samþættu kerfa getur hugmyndum vaxið fylgi sem eru stórhættulegar fyrir mannkynið allt. Gegn þeim ætti allt hugsandi fólk að sporna, innan og utan trúarbragða. En jafnframt leggur Kimball áherslu á að trúarbrögðin geti snúist um annað og meira en þessar hættulegu hugmyndir.

En aftur til Jóns Trausta og því sem fyrir honum eru höfuðeinkenni trúarbragðanna. Ég hef þegar nefnt þá áráttu að demónísera aðra, en Jón Trausti nefnir líka ábyrgðarflutning til guðdómsins og kröfu um skilyrðislausa fylgispekt .Hér má sjá skýran samhljóm milli gagnrýni Kimballs á blinda hlýðni og þess sem Jón Trausti heldur fram.

Og enn er ég sammála honum að blind hlýðni er einhver alskuggalegasta hlið trúarbragðanna. Blind hlýðni hefur einnig fyrirfundist í guðlausum alræðisríkjum. Ég vil taka undir það með Kimball og Jóni Trausta hversu mikilvægt það er að hver og einn hlusti á rödd sinnar samvisku, sýni hugrekki, brúki dómgreind og virði manngildi og mannréttindi annarra.

En jafnframt vil ég gera greinarmun á einkennum sem koma upp í trúarbrögðum og „höfuðeinkennum“ trúarbragða. Ég les fyrri skilgreininguna sem einkenni sem koma og fara í takt við stjórnmálalegar, efnahagslegar og menningarlegar sveiflur í samfélaginu og sem hægt er að greina og vinna með innan trúarbragða sem og annarra menningarkima. Ég les seinni skilgreininguna sem staðhæfingu um eðlislæg einkenni trúarbragða, að öll trúarbrögð á öllum stöðum og öllum tímum einkennist af blindri hlýðni, ábyrgðarleysi og jaðarsetningu annarra. Og því er ég ósammála.

Vissulega var því haldið fram í heiðnum sið á Íslandi að einn ylli „Óðinn öllu bölvi“ og á sautjándu öldinni gátu menn hikstalaust talað um að Guð ylli eldgosum, landplágum og jarðskjálftum til að aga sinn lýð. En er það höfuðeinkenni allra trúarbragða á öllum tímum að skella skuldinni af allri óáran yfir á guðdóminn?  Sum trúarbrögð játa ekki einu sinni einn guðdóm, eins og t.d. nokkrar hefðir búddisma.

Ég les titil greinar og velti því fyrir mér í ljósi hennar hvort sé „betra“, trúað fólk eða ótrúað. Jón Trausti kemst að þeirri niðurstöðu að trúarbrögðin slævi siðferðisþrek hinna trúuðu. Ég tel að svo sannarlega geti trúarbrögðin haft þau áhrif. En ég er ekki sammála því að það séu nauðsynleg tengsl milli dvínandi siðferðisþreks og trúarbragða. Svo því sé til haga haldið, er ég heldur ekki á því að trúlaust fólk sé á neinni siðferðilegri heljarþröm.

Ég hef enga hugmynd um hvort ég væri betri eða verri ef ég væri ekki trúuð, eða börnin mín væru betri manneskjur ef ég hefði ekki kennt þeim bænir. Margt af vinum og venslamönnum mínum er ekki trúað og ég á vini sem mér þykir vænt um sem játa önnur trúarbrögð en mín eigin; eru búddistar, múslimar, wiccanornir, sjamanar, únítarar, hindúar, gyðingar, baháar og ásatrúarfólk. Þau hafa auðgað líf mitt með sínum fjölbreytilegu sjónarhornum og ég hef ekki fundið minni náungakærleik, góðvild og visku hjá þeim vinum mínum sem eru yfirlýstir ateistar en hjá fólki í KFUM eða wiccanorninni. Þetta er almennt og upp til hópa prýðilegt fólk enda er ég einstaklega heppin með vini. Ég held að það sé mjög erfitt að skera úr um hvort trúlaust fólk eða trúað, (og þá hvernig trúað) sé betra, þótt rannsóknin sem Jón Trausti vitnar til leggir eflaust þar lóð á vogarskál innan skilgreindra vísindalegra forsendna.

Mér finnst leiðinlegt þegar trúað fólk er með alhæfingar um fólk sem ekki er trúað. Ég skammast mín fyrir margt í minni eigin hefð sem talar niðrandi um fólk sem hefur aðrar trúar- og lífsskoðanir en þær sem hefðin stendur fyrir.  Slíkt óþol gagnvart lífsskoðunum annarra hjálpar ekki fjölmenningarsamfélaginu. Með því er ég ekki að segja að ekki megi gagnrýna guðstrú eða guðleysi. Ég held því einfaldlega fram að flóra lífsviðhorfa sé miklu stærri og fjölbreytilegri en það sem kemst fyrir í slíkri flokkun. Og eins og Kimball hef ég þá glöðu fjölmenningarlegu trú að mannkyn allt geti lifað í friði og vináttu í fjölbreytilegri trú og trúleysi, ef það gefur gaum að og bregst við hættumerkjunum í eigin hefðum.

Öfugmæli og mannréttindaráð Reykjavíkurborgar

Mannréttindi eru varin í stjórnarskrá Íslands, sem og fjölmörgum mannréttindasáttmálum og yfirlýsingum sem Íslendingar eiga aðild að… Mannréttindastefnan er byggð á jafnræðisreglunni og miðar að því að allar manneskjur fái notið mannréttinda án tillits til uppruna, þjóðernis, litarháttar, trúarbragða, stjórnmálaskoðana, kynferðis, kynhneigðar, aldurs, efnahags, ætternis, fötlunar, heilsufars eða annarrar stöðu.

Þannig er mannréttindum lýst í Mannréttindastefnu Reykjavíkurborgar frá 2006. Stefnuna má nálgast hér.  Með því að setja sér mannréttindastefnu hefur borgin skuldbundið sig til að vinna að mannréttindum með skipulögðum hætti í borginni og það er einmitt verkefni Mannréttindaráðs að sjá til þess að stefnunni sé fylgt eftir.

Án tillits til kynhneigðar….
Án tillits til trúarbragða….
Án tillits til uppruna, þjóðernis, litarháttar…

Nú  hefur það gerst að maður sem er yfirlýstur andstæðingur réttinda samkynhneigðra, eindreginn mótmælandi moskubyggingar í Reykjavík og einn af þeim sem hefur hakað við síðu öfgasamtakanna Pegida á Íslandi á Facebook einn af meðlimum Pegida hreyfingarinnar á Íslandi sem vinnur gegn trúfrelsi múslima hefur verið kosinn varamaður í ráðinu.

Allir hafa tjáningarfrelsi innan marka laga. En þeir sem nota tjáningarfrelsi sitt til að agnúast út í og berjast  gegn trúfrelsi og kynfrelsi annars fólks eru ekki tækir til að berjast fyrir mannréttindum. Þeir eiga ekkert erindi í mannréttindaráð.

Það er ekki hægt.
Það eru öfugmæli.
Það er til skammar.

Þess vegna mótmæli ég því að borgarfulltrúar Framsóknarmanna og flugvallarvina í Reykjavíkurborg hafi skipað Gústaf Níelsson sem varamann í Mannréttindaráði Reykjavíkurborgar. Ég tek ofan fyrir þeim Framsóknarmönnum sem hafa mótmælt þessari skipan hástöfum og hvet þá til að beita sér fyrir því að skipanin verði afturkölluð.

Og svo mælist ég til þess að borgarfulltrúar í láti af gömlum venjum um að sitja hjá þegar fulltrúar annarra flokka eru skipaðir í aðstæðum sem þessum. Þegar stungið er upp á Pegidameðlimi fulltrúa sem daðrar við Pegida sem fulltrúa í Mannréttindaráð situr maður ekki hjá eða greiðir atkvæði með.

 

Athugasemd 21.1 klukkan 16:12. Ég sé að ég hef fullyrt of mikið hér. Í bloggfærslu minni fra því fyrr í dag sagði ég Gústaf Níelsson vera meðlim í Pegida en um það get ég ekki sagt. Ég hefði átt að láta mér nægja að vitna í RÚV sem bendir á að hann hafi hakað við síðu Pegida á Íslandi a Facebook, sjá hér. Hann hefur hins vegar barist af hörku gegn því að byggð sé moska á Íslandi og hefur sagt Islam vera „andstyggileg haturstrúarbrögð á miðaldarstigi“ í útvarpsviðtali.

Boðun, pólitík og kirkjuheimsóknir

Ég hef fylgst úr fjarlægð með allri umræðunni um kirkjuheimsóknir á aðventunni. Hún hefur verið hvöss og inn í hana blandast pólitískar hræringar sem erfitt er að henda reiður á. Þessi umræða snertir mig tilfinningalega. Ég veit að mörgu fólki þykir vænt um kirkjuheimsóknirnar. Ég á vini og ættingja sem eru trúlausir og þekki hversu ósátt þau eru við kirkjuheimsóknirnar. Það gerir mig vansæla að börn skuli stríða hvert öðru á trú og trúleysi eins og nýlegt dæmi sannar af dreng í Grafarvoginum sem ekki valdi að fara í kirkjuheimsókn. Þessi ljóta saga af stríðni minnti mig á strákana mína sem stundum var strítt af því að mamma þeirra væri prestur og var sagt að þeir ættu að þegja og fara heim og lesa Biblíuna.

Mér finnst það sárt og leiðinlegt að einmitt á þessum tíma ársins í desembermyrkrinu, þar sem við þurfum svo innilega á friði, gleði og náungakærleik að halda, skuli hann vera undirlagður af árvissum deilum í samfélaginu, bloggheimum, borgarstjórnarfundum, samfélagsmiðlum og kommentakerfum. Með þessu er ég ekki að segja að umræðan um kirkjuheimsóknirnar sé ekki mikilvæg, því hún er það. Umræða um tengsl trúfélaga og skóla, mannréttindi, trúfrelsi, eðli skólastarfs og þróun samfélagssáttmála er mikilvæg. Ég er hins vegar ekki viss um að allar myndir þessarar umræðu séu mjög gefandi eða þoki okkur í átt til lausnar og sáttar sem samfélags. Deilumálið Kirkjuheimsóknir er að mínu viti fast í hjólfari og flokkadráttum til hægri og vinstri.

Ég hef áhyggjur af þessu hjólfari, vegna þess að spólið í hjólfarinu getur leitt til þess að fólk í samfélaginu verði ónæmt fyrir veigamiklu spurningum um menntun, skólaskyldu, mannréttindi, menningararf og trú. Nú þegar verða margir grænir í framan þegar minnst er á kirkjuheimsóknir, af því að þeim finnst þetta svo hrikalega leiðinleg, tilfinningahlaðin og eitruð umræða. Ég er örugglega búin að missa helminginn af lesendum bloggsins nú þegar vegna þess að fólk vill miklu frekar gera eitthvað jólalegt eins og að kaupa jólatré en að hlusta á enn eitt röflið um kirkjuheimsóknir skólabarna á aðventu. Sem er auðvitað mjög dapurlegt af því að ég er rétt að komast að efninu og því sem mér finnst sjálfri um þessar heimsóknir.

Sko….

  • Kirkjuheimsóknir á aðventu eru ekki hluti af skírnarfræðslu kirkjunnar. Kirkjan sinnir skírnarfræðslu sinni með stuðningi við fjölskyldur og með barnastarfi í kirkjunni sem börn og unglingar sækja með foreldrum sínum eða með frístundatilboðum og fermingarstarfi sem börn hafa verið skráð í af forráðamönnum sínum.
  • Ef kirkjuheimsóknir eru stundaðar á annað borð er þar um að ræða vettvangsferðir á forsendum skólans.

Þessi tvö atriði útheimta yfirvegaða umræðu um samstarf kirkju og skóla. Það þarf að liggja fyrir hver mörk skírnarfræðslu og fræðslu um trúarbrögð eru. Og það þarf að liggja fyrir hvað átt er við með vettvangsferð.

Kannski finnst mörgum að þetta liggi allt saman morgunljóst fyrir. En það flækir umræðuna að við notum mörg hver orðið boðun á ólíkan hátt. Boðun í sinni víðustu mynd fjallar um allt það sem er boðandi eða normatíft á erlendum tungumálum. Boðun í merkingunni normatíft fjallar um það hvernig mér finnst að hlutirnir eigi að vera í andstöðu við það sem er lýsandi eða deskríftíft. Þegar ég segi börnum að þau eigi að vera góð hvert við annað, að þau eigi ekki að henda rusli eða stríða hvert öðru sendi ég frá mér normatíf, boðandi skilaboð. Boðun í þessari víðu merkingu er mikilvægur þáttur í uppeldi og skólastarfi. En það er líka hægt að nota orðið boðun í þrengri merkingu um boðun tiltekins trúararfs og trúarsannfæringar, sem prédikun og trúboð, eða það sem enskan kallar evangelization. Slík boðun er ekki hluti af aðalnámskrá grunnskóla og leikskóla en heyrir til heimilisguðrækni, skírnarfræðslu og fullorðinsfræðslu hvers trúfélags.

Hin fjöruga umræða á borgarstjórnarfundi í gær spratt m.a. út af statusuppfærslu Lífar Magneudóttur varaborgarfulltrúa og formanns Mannréttindaráðs þar sem hún gagnrýndi harðlega kirkjuheimsókn skóla og kallaði trúboð. Í kirkjuheimsókninni átti sóknarpresturinn í Langholtskirkju að flytja hugvekju. Líf er kona sem ég ber traust til og er oft sammála. En ég er ósammála henni um það að hugvekja prests sé endilega trúboð. Hugvekja hlýtur alltaf að byggjast á normatífri boðun, að hugvekjarinn flytji boð um það hvernig hlutirnir eigi að vera. En hún þarf ekki nauðsynlega að vera evangelísk í þeirri merkingu að hún boði trú eða trúarsannfæringu. Hugvekja getur til dæmis auðveldlega fjallað um umhverfismál, friðarmál, sættir og náungakærleik, eða rifjað upp jólasögu sem tengist því hversu mikilvægt það er að berjast gegn fátækt og óréttlæti. Þegar skóli velur að fara í vettvangsferð í kirkju getur prestur tekið á móti börnunum fyrir hönd kirkjunnar. Ef skólinn velur að biðja prestinn um að segja einhver orð eða halda hugvekju, þá ber prestinum að gera það á forsendum skólans og á þann hátt að ekki sé um evangelíska boðun að ræða.

Ég ber líka traust og hlýju til skólastjórans í Valsársskóla, Ingu Sigrúnar Atladóttur sem í statusuppfærslu ræðir mikilvægi þess að miðla fræðslu um kristinn trúararf í samræmi við námskrá grunnskóla. Hinn kristni trúararfur hefur fylgt íslenskri menningu í þúsund ár og sem skólanum ber að fræða nemendur sína um sem lið í menningarlæsi. Ég er hins vegar ósammála henni um það að það séu rök í málinu að allir nemendur grunnskólans séu meðlimir í Þjóðkirkjunni. Lögbundið skólastarf á ekki að tengjast trúfélagsaðild. Það á að vera normatíft og deskríptíft, boðandi og lýsandi, en ekki evangelískt án tillits til þess hvort við búum í sveit og borg og hvort og hvar börnin okkar eru skráð í trúfélög.

Í morgun las ég grein eftir Siggeir Ævarsson um upplifun hans af kirkjuheimsókn leikskólabarnsins síns. Færslan er reyndar fjögurra ára gömul, en dúkkaði aftur upp núna á Facebook í tengslum við umræðuna um kirkjuheimsóknir á aðventu. Í lýsingu Siggeirs byrjaði kirkjuheimsóknin á því að allir voru beðnir um að signa sig og síðan báðu allir saman Faðir vor. Þvínæst hafi presturinn sagt frá því að sagan af fæðingu Jesúbarnsins væri merkilegasta saga í heimi. Sjálfur lýsir faðirinn þeirri skoðun sinni að honum finnist það jákvætt og sjálfsagt að kristinn trúararfur og fræðsla um trúarbrögð sé hluti af starfi skólans en er óánægður með trúboðið sem hann taldi sig verða vitni að í kirkjunni. Hann vill trúfræðslu barni sínu til handa, ekki trúboð.

Lýsing Siggeirs er fjögurra ára gömul og vonandi hefur eitthvað breyst. Sjálf viðurkenni ég fúslega að hafa stjórnað kirkjuheimsóknum með þeim hætti sem hann lýsir hér áður og fyrr. En ég geri það ekki lengur. Ég geri greinarmun á þeim stöðum þar sem ég flyt evangelíska og normatífa boðun. Ég er prestur og prédika að sjálfsögðu, bið bænir og vitna um trúna í skírnarfræðslu og helgihaldi kirkjunnar. En því fer fjarri að ég þurfi að gera það á öllum stöðum og tímum. Ég er ekki foss eða gosbrunnur. Í vettvangsheimsóknum flyt ég ekki evangelíska boðun. Ég bið ekki lengur bænir í vettvangsheimsóknum eða ber fram hinn kristna trúararf sem hinn eina rétta og merkilegasta á þeim vettvangi. Ég geri mér far um það að þau orð sem ég segi í slíkum heimsóknum innihaldi frekar normatífa boðun en evangelíska, vegna þess að hin síðarnefnda boðunin heyrir til skírnarfræðslu kirkjunnar, ekki vettvangsheimsóknum skóla. Skólarnir eru velkomnir í kirkjuna og ef þau vilja flytja helgileikinn sinn þar þá er það líka velkomið. Ég virði líka ákvörðunarrétt skóla til að gera eitthvað annað á aðventunni en að heimsækja kirkju, eða vilja frekar koma í mars. Það er líka fínt, vegna þess að vettvangsferðir eiga að vera á forsendum skóla, ekki kirkju. Og skólinn er skóli allra barna, ekki aðeins hinna kristnu.

Þetta er nú svona það sem ég vildi segja um þetta mál. Getum við ekki sannmælst um það að taka þessa umræðu upp í janúar þegar jólaskjálftinn er runnin úr okkur?  Getum við ekki haldið áfram að fjalla um samstarf kirkju og skóla og gert það á einhvern hátt sem skilar okkur áfram?  Og getum við ekki sleppt því að gera þessar kirkjuheimsóknir að pólitísku þrætuepli?  Ég er pólitísk portkona sem hef kosið flesta flokka í kosningum. Ég set krossinn minn í kosningum við þann flokk sem ég treysti best hverju sinni til að huga að hag almennings, byggja upp heilbrigðis-, félags- og menningarlíf og standa vörð um mannréttindi og umhverfi. Ég hef nákvæmlega engan áhuga á því hvort Sjálfstæðisflokkurinn styður kirkjuheimsóknir eða hvort VG sé á móti þeim. Ég er hvorki með eða á móti kirkjuheimsóknum frekar en öðrum vettvangsferðum skóla. Mér finnst þetta ekki vera flokkspólitískt mál. Þetta er mál sem fjallar um það hvernig námsskrá grunnskóla verði best komið til skila og um samstarf kirkju og skóla. Slíkt samstarf á að vinnast á faglegum forsendum og á grundvelli menningar og trúarfræðslu.

Og að lokum, verum nú góð á aðventunni, elskum hvert annað og tölum fallega hvert um annað. Tölum af virðingu um trú, trúleysi og lífsskoðanir fólks og forðumst að búa til staðalímyndir hvert af öðru. Tölum við börn, systkini og barnabörn um mannvirðingu og manngildi. Skólabörn eiga ekki að þurfa að sæta stríðni vegna trúar og trúleysis. Trúuð og trúlaus eigum við jól saman, og ljósin okkar lýsa upp desembermyrkrið. Það er gott og það er nóg.

Lýðræðið og ESB

Ég er miður mín yfir fréttum gærdagsins um að lögð hafi verið fram þingsályktunartillaga um viðræðuslit við ESB, en samkvæmt fréttum er yfirgnæfandi meirihluti innan beggja þingflokka við tillöguna.

Ég er í hópi þeirra sem vilja nýja stjórnarskrá og aukið lýðræði, þar sem vilji þjóðarinnar hverju sinni komi fram með sem skýrustum hætti. Íslenska þjóðin var á vegferð til beinna lýðræðis á árunum eftir hrun og tillögurnar að nýrri stjórnarskrá undirstrikuðu þessa þrá eftir nýrri sjálfsmynd og aukinni ábyrgð almennings á eigin framtíð.

Á síðasta kjörtímabili voru raddirnar um að þjóðin fengi að kjósa og að hlustað yrði á vilja þjóðarinnar sterkar innan stjórnarandstöðunnar. Til urðu hreyfingar, sem söfnuðu undirskriftalistum og þrýstingi til að koma umdeildum málum í þjóðaratkvæðagreiðslu. Og fólkið í landinu ræddi málin. Það kom á kjörstað og lýsti vilja sínum. Það axlaði ábyrgð á eigin framtíð.

Nú eru uppi aðrir tímar, þar sem sjálfsagðar og eðlilegar kröfur almennings um að fá að hafa áhrif á eigið líf eru hunsaðar. Stjórnarflokkarnir sýna með þessu gríðarlega forræðishyggju. Stjórnarskrármálið er í molum og íslensk þjóð fær ekki að kjósa um aðild að ESB.

Hvers vegna eru menn svona hræddir við lýðræði?

Mamma Malaví

Ræða á aðfangadagskvöld jóla 2013 í Guðríðarkirkju

Náð sé með yður og friður frá Guði föður vorum og Drottni Jesú Kristi. Amen.

Sólin er í hádegisstað og bíllinn skröltir eftir veginum á leiðinni til Mangoche suður af Malaví vatni. Ferðalangurinn horfir stóreygur á það sem fyrir augun ber. Hann vann leik í endaðan nóvember þar sem Malavíferðin var í verðlaun og er nú kominn yfir á suðurhvel jarðar í fyrsta sinn á ævinni í boði Vífilfells og Rauða krossins.

Í Malaví eru tvær árstíðir, hin þurra og hin raka og nú er hin raka tekin við. Það er allt morandi í geitum og maísökrum og ilmandi keimur berst frá mangó og bananatrjánum. Blómskrúð sumarsins er undarleg sjón fyrir Íslending um miðjan desember, sem er vanur skammdegi og snjó. Og áfram rennur bíllinn. Bílstjórinn hans er skemmtilegur maður, sem segir þeim ýmislegt frá sögu héraðsins og landsins síns. Hann á heima þarna rétt hjá og býður heim til sín. Hann sagði í bílnum að hann ætti tvö börn, en litlu börnin sem taka á móti Íslendingnum heima hjá leiðsögumanninum er fjögur. Það er vegna þess að tvö af börnunum eru börn systur bílstjórans sem dó úr AIDS ásamt manni sínum. Þetta segir bílstjórinn Íslendingnum eins og það sé venjulegt og sjálfsagt að börn missi báða foreldra sína og endi heima hjá ættingjum. Og það rennur upp fyrir ferðalangnum unga að á þessum slóðum geyma flestar fjölskyldur slíkar sögur.

Malaví sú sem hann sér í Mangoche er fallegt og fátækt land. Hann hrífst af þessu fólki sem er svo brosmilt og glatt þrátt fyrir örbirgð sína. Meðalaldur karla og kvenna í Malaví er 55 ár, en um og yfir 80 ár hjá okkur. Hann fær að heimsækja barnaskóla með þúsundum barna. Við barnaskólana hefur Rauði krossinn á Íslandi verið að byggja vatnsbrunna. Brunnarnir sjá börnunum fyrir hreinu vatni og verða til þess að stúlkurnar sem áður þurftu að bera vatn allan liðlangan daginn geta frekar farið í skóla en að bera brúsa á veikum herðum. Rauði krossinn er líka að byggja hreinlætisaðstöðu við skólann, svo að börnin geta farið á klósett. Þessi salernisaðstaða gerir það líka að verkum að stúlkurnar haldast í skólanum, því að þá þurfa þær sem eru orðnar kynþroska ekki lengur að halda sig heima þegar þær hafa blæðingar.

Hann ekur yfir ána Shire og klífur fjallið Namizimu austur af Mangoche með Brave leiðsögumanni. Af Namizimu er gríðarlegt útsýni yfir Malavívatn í norðvestri og Malombevatn í suðvestri. Svæðið kringum Namizimu er þjóðgarður og þar nýtur náttúran sín í allri sinni dýrð, eini hluti Malaví, sem er ekki þéttbyggður, því að Malavíbúar eru fimmtán milljónir talsins og lifa flestir í sveitum við kröpp kjör.

Og svo er hann kominn aftur til höfuðborgarinnar Lilongwe, þar sem Íslendingafélagið í Malaví heldur upp á litlu jólin. Alls staðar eru Íslendingar og þar sem Íslendingar eru þarf að halda upp á jól, þó að það sé 30 stiga hiti úti, eðla hangandi í loftinu og api í garðinum. Íslendingarnir í Malaví eru flestir tengdir þróunarverkefnum og vinna fyrir Þróunarsamvinnustofnun Íslands, Rauða krossinn og Hjálparstarf kirkjunnar. Sumir eru að kenna Malavímönnum nýja tækni við fiskveiðar, aðrir veita ráðgjöf um virkjun jarðhita í Malaví í samvinnu við norræna þróunarsjóði. Sumir eru að byggja brunna eða vinna að verkefnum í heilsugæslu og skólamálum . Og þennan dag koma þau saman og borða pönnukökur að íslenskum sið og spyrja frétta ofan af Íslandinu góða.

Hann afhenti gjöf upp á 250 þúsund sem að hluta til innihélt tombólufé frá krökkum og gjafafé frá Hafnafjarðardeild Rauða kross Íslands. Það eru margir krakkar sem halda tombólur fyrir Rauða krossinn og safnast þegar saman kemur. Ákveðið var að nota peningana til að ljúka við að leiða rafmagn á nýja fæðingarheimilið, sem einnig er byggt fyrir peninga frá Íslandi. Þannig verður góður hugur frá Íslandi til þess að konurnar þurfa ekki að fæða í myrkrinu og að hægt sé að koma við einhverri tækni til að auðvelda þeim stríðið. Þær eru mæður og flestar barnungar, og Malavíbúar tala líka um landið sitt sem móður. Þau syngja á chichewa  sem tungumál bantúmanna og opinbert tungumál í Malaví: Mlungu dalitsani Malaŵi

Ó Guð, blessaðu landið okkar Malaví
og láttu það vera land friðarins,
bæg burtu öllum óvinum
hungri, sjúkdómum og öfund.
Sameina hjörtu okkar
svo við verðum óttalaus.
Blessaðu alla leiðtoga okkar,
og móður Malaví. 

II.

Sameinaðu hjörtu okkar svo að við verðum óttalaus og blessaðu móður Malaví, syngja Malavíbúar. Láttu landið okkar vera land friðarins.

Tómas Guðmundsson orti eitt sinn um það hve hjörtum mannanna svipar saman
í Súdan og Grímsnesinu og eflaust mætti yfirfæra þau orð yfir á Grafarholt og Malaví. Hjörtu mannanna eru eins í margbreytileika sínum. Við þráum frið. Við viljum vera óttalaus og laus við hungur, sjúkdóma og öfund. Og á helgum jólum verður þessi tilfinning um samtengingu hjartnanna sterkari en oft áður. Við hugsum til þeirra sem horfnir eru og rifjum upp aldagamlar jólavenjur sem tengja okkur við fyrri tíma kynslóðir í þessu landi. Við hugsum til þeirra sem líða skort og ég hef fundið fyrir þessum hlýhug til nágrannanna síðustu vikur þegar við höfum verið að safna fyrir líknarsjóðinn hér í hverfinu. Og jólin eru líka sú hátíð þar sem við finnum til samkenndar með öllu fólki jarðar sem býr við hættur og neyð og skort. Jólin eru þannig hátíð sem samtengir hjörtun, fléttar saman fortíð og nútíð og vefur listilega saman hið þjóðlega og hið alþjóðlega.

Við syngjum sömu jólasálmana ár eftir ár. Sá elsti sem við syngjum er frá sextándu öld og hinir flestir ortir á nítjándu öldinni. Við rifjum upp það gamla og syngjum með orðum formæðra okkar og feðra um fátæka hreysið sem Jesúbarnið fæddist í og fátæku meyna sem að fæddi Guð. Sálmarnir voru ortir á öld sem hafði sterka skírskotun til fátæktar, þar sem Íslendingar bjuggu flestir í sveitum eins og Malavímenn nú, þegar við þekktum ekki leiðir til að virkja jarðhitann í iðrum jarðar, þegar tæknin við fiskveiðarnar var lítil sem engin, þegar holdsveikin var alvarlegt vandamál á Íslandi, þegar fólk dó úr hungri og flýði til Vesturheims undan fátæktinni heima. Þegar við íhugum aðstæður þeirra Íslendinga sem fyrst sungu jólasálmana okkar, þá vitum við að fátæktin er ekki eitthvað sem við getum stungið undir stól á jólunum. Hún er hluti af jólasögunni. Lífsbarátta fátæks fólks er hluti af sögu okkar sem þjóðar. Og kannski finnum við einmitt þessa tengingu við þjóðina okkar, það sem hún er og var og verður, þegar straumar hins þjóðlega og hins alþjóðlega falla saman í jólahaldi okkar.

Þessi samtenging hins þjóðlega og alþjóðlega á jólum kom einmitt sterkt fram í skemmtilegri frétt fjórum dögum fyrir jól. Þar var birt mynd af jólasveininum Skyrgámi á rauðum nærbuxum. Hann var að fara í jólabaðið með Jónasi Þórissyni framkvæmdastjóra Hjálparstarfs Íslands. Jólasveinarnir hafa nefnilega verið að gefa mikið fé til líknarmála á undanförnum árum og á myndinni sést Skyrgámur afhenda Jónasi svarta tösku fleytifulla af peningum fyrir Hjálparstarfið. Kannski fara þessir peningar til þess að grafa brunna í Malaví og gefa litlum börnum hreint vatn og auknar lífslíkur eða til að styðja íslensk börn sem búa við bág kjör. Það er að segja ef þeir hafa ekki misst peningana ofan í heita pottinn! Stundum er maður þjóðlegastur þegar maður á hjarta fyrir allan heiminn og þetta vita jólasveinarnir.

Þegar við horfum til móður Malaví þekkjum við aftur Ísland fyrri tíðar, sem við tölum líka um sem móður, sem ber okkur á brjóstum sínum. Þessar tvær virðulegu mömmur, mamma Malaví og mamma Ísland, (stundum nefnd Fjallkonan) heilsa hvor annarri af norður og suðurhveli með börnin sín hangandi í pilsunum. Þær heilsa af virðingu, þekkja erfiða nýlendusögu hvor annarrar. Og þegar önnur berst í bökkum, þá hjálpar hin af því að hún veit hvað það er að líða skort.

III.

Þá fór og Jósef úr Galíleu frá borginni Nasaret upp til Júdeu, til borgar Davíðs, sem heitir Betlehem, en hann var af ætt og kyni Davíðs, að láta skrásetja sig ásamt Maríu heitkonu sinni sem var þunguð.

Betlehem er borgin sem við stefnum til á jólum hverjum
staðurinn þar sem ævintýrin verða til
þar sem konan fæðir frelsarann og karlinn klippir á naflastrenginn
þar sem dýrin fagna
þar sem fátækir smalar og erfiðisfólk verður vitni að undri jólanna
þar sem könnuðir og hugsuðir gefa gull, reykelsi og myrru.
þar sem náttmyrkrið lýsist upp af skæru ljósi
og englarnir syngja í ljósinu:

Dýrð sé Guði í upphæðum
og friður á jörðu með þeim mönnum sem hann hefur velþóknun á.

Beit Lechem er hebreska og þýðir hús brauðsins.
Á jólum beinum við sjónum að húsi brauðsins
að húsi gnægtanna og leitum þangað eftir öryggi og gleði, friði á jörðu, jafnvægi, kærleika og ljósi.

Og þá er ekki úr vegi að við spyrjum hvert það fólk sé sem við kjósum að eyða með jólum, hverja við köllum til inn í fögnuð og frið og hverjum við gleymum og leiðum hjá okkur. Jólin eru bara einu sinni á ári en áhrif þeirra geta verið langvarandi, ef við leyfum þeim það. Þá tekur jólagleðin ekki enda á þrettándanum, þó svo að ljósin og trén séu tekin niður, heldur varir í janúar og febrúar og alla hina mánuðina líka.

Við varðveitum best fögnuð jólanna með gestrisni og opnum huga, með því að sameina hjörtu okkar, svo við verðum óttalaus og friðsöm. Og þess vegna skiptir þessi sameining hjartnanna á jólum svo óendanlega miklu máli. Við erum næmari fyrir neyð náungans á jólum en oft áður og fúsari til að koma henni og honum til hjálpar. Við skynjum hluti sem við erum oft lokuð fyrir eða leiðum hjá okkur, tilfinningar og sorgir annars fólks. Kannski erum við stundum betri manneskjur í desember heldur en hina dagana þrátt fyrir fýluköst í jólahreingerningum, skammdegisdrunga og ergelsi þegar við erum að setja upp allar seríurnar. Og einhvern veginn ættum við að finna leiðir til að viðhalda þessari meðlíðunarkennd. Við ættum að leita leiða til að viðhalda gestrisninni og gæskunni hina ellefu mánuði ársins líka.

Við sem manneskjur berum siðferðilega ábyrgð á öðrum manneskjum og við höfum ekki efni á örbirgð heimsins. Og þess vegna skiptir það máli, þegar við vegsömum frelsarann litla í jötunni sinni, innan um áburðardýr, flækingsforeldra og fátæka smala, að við upphefjum ekki fátæktina sem við syngjum um í sálmunum. Það er nefnilega ekkert krúttlegt við að vera fátækur. Það er í anda guðspjallsins að við berjumst á móti fátæktinni með gjafmildi, vandaðri þróunaraðstoð og samstillingu hjartnanna og horfumst í augu við þær manneskjur sem búa við sístu kjörin á jörðu. Þá fyrst skynjum við stráin í jötunni, götin á veggjunum, forina á gólfinu þar sem María fæddi barnið sitt og slitin klæði hirðanna, staðinn þar sem ljós jólanna birtist og englarnir sungu.

Það er vegna jólagleði sem tekur aldrei enda, sem við sinnum þróunarhjálp, vegna þess að jólin hjálpa okkur að horfast í augu við eigin mennsku og tengir okkur við mennsku annarra. Þessi þróunarhjálp byggist fyrst á fremst á forvörnum, að því að styrkja innviði og að hjálpa öðru fólki til sjálfshjálpar svo að það lendi ekki í vergangi. Hún byggir á því að leita leiða til þess að vandamálin verði viðráðanleg. En slík forvarnarverkefni njóta ekki alltaf athygli heimsbyggðarinnar og sumir telja ranglega að hún skili ekki neinu. En hún skilar miklu. Þjóðir heims hafa tekið höndum saman við að draga úr AIDS faraldrinum í Afríku og þannig sjá til þess að börn á borð við litlu systurbörn bílstjórans sem keyrði unga Íslendinginn í Malaví á dögunum, þurfi ekki að standa uppi foreldralaus og allslaus. Það hefur að miklu leyti tekist að draga úr eyðnismitun í Afríku. En fólk sem ekki fékk AIDS er ekki endilega frétt. Klósett við barnaskóla eru yfirleitt ekki frétt. Ljós í áður almyrkvaðri fæðingarstofu þykir yfirleitt ekki fréttnæmi- nema þeim sem eignast hreint vatn, salernisaðstöðu og ljós til að fæða við.

Íslendingurinn ungi kveður Malaví og flýgur yfir Mangochi á leiðinni aftur til baka. Hann vonar að Malavíbúar megi lifa óttalausir og í friði og lausir við hungur, Mlungu dalitsani Malaŵi. Og einn dag, af því að hann kom færandi hendi með gjafir úr norðri með tombólufé gjöfulla barna og gjafir frá fólki með stórt hjarta, einn dag ekki í ýkjalangri framtíð þá fæðir hún María barn í litlu og fátæklegu húsi. Það er dimmt í kringum hana og hún finnur fyrir hönd Jósefs í lófa sér sem hjálpar henni að þola sársauka hríðanna. Og engill Drottins stóð hjá þeim og dýrð Drottins ljómaði kringum þau, vegna þess að vinafólk í norðri hefur reynst þeim engill Drottins. Þetta fólk sem þau þekkja ekki hafa leitt rafmagn í fæðingarstofuna svo að Betlehemsvellirnir lýsast upp. Þau hafa hitað upp kotið með jarðhita og grafið brunn fyrir utan fjárhúsið sem í vella lækir lifandi vatns.

Guð blessi mömmu Malaví og velgjörðarkonu hennar fjallkonuna og gefi þeim báðum kjark, styrk og gjafmildi til að samstilla hjörtun í baráttunni gegn fátækt. Guð gefi okkur jólagleði sem tekur aldrei enda.

Dýrð sé Guði, föður og syni og heilögum anda, svo sem var í upphafi, er og verður um aldir alda.

Á myndinni stendur sonur minn Hjalti á Namizimufjalli í Malaví ásamt Brave leiðsögumanni. Myndin er tekin um miðjan desember 2013.Hjalti Namizimu

Snowden

Árið 2004 sat Bobby Fischer í fangelsi í Japan. Hann var vegabréfslaus. Hann skrifaði Davíð Oddsyni og bað um landvistarleyfi á Íslandi. Og viti menn Fischer varð íslenskur ríkisborgari, vegna þess að vilji stóð til þess. Þjóð og valdhafar sýndu landflótta manni gestrisni og létu sig ekki þótt Bandaríkjamenn fyrtust við.

Nú hefur Edward Snowden setið á flugvelli í Rússlandi í heila viku og kemst ekki úr landi. Hann hefur verið sviptur bandarísku vegabréfi sínu. Hann hefur beðið um hæli á Íslandi og tuttugu öðrum löndum en hefur fengið allnokkrar neitanir á þeirri forsendu að hann verði að vera staddur í landinu til að sækja þar um pólitískt hæli. Íslensk stjórnvöld eru ekki að flýta sér. Hvers vegna getur Ísland galdrað fram ríkisborgararétt handa fyrrverandi skákmeistara, en ekki ungum, hugrökkum manni sem leyfði sér að sýna fram á njósnir Bandaríkjamanna? Þjóðir heims standa í þakkarskuld við Edward Snowden og í staðinn fyrir að taka stolt við honum, fer skrifræðismaskínan af stað.

Áfram Snowden, lýðræðið og gagnsæið og sýnum nú smá hugrekki líka.

Kosningadagur

Ég ólst upp við það að fara prúðbúin á kjörstað með mömmu og pabba. Þau innrættu mér virðingu fyrir þessum degi og þakklæti fyrir að hann skuli vera til. Kosningadagar eru hátíð lýðræðisins, þennan eina dag á fjögurra ára fresti þar sem kjósendur hafa öll ráð landsins í eigin hendi. Mér finnst kosningadagur líka vera hátíð kvenna og minnist formæðranna og forfeðranna sem börðust fyrir kosningarétti kvenna í upphafi síðustu aldar. Mér dettur ekki í hug að reyna að hafa áhrif á val ykkar um flokka eða hvort þið ákveðið að skila auðu. En mig langar til að biðja allt kosningabært fólk um að mæta á kjörstað því í dag er merkilegur dagur.