Flokkur: Lýðræði

Drekkjandi umræða

Leiðari Fréttablaðsins í dag ber yfirskriftina „Að drekkja umræðu í umræðu“, sjá hér: http://www.visir.is/ad-drekkja-umraedu-i-umraedu/article/2014703189969.

Mér finnst leiðarinn vera blaðinu til skammar og að ritstjórar skuldi lesendum blaðsins afsökunarbeiðni vegna hans. Ég tel leiðarann ekki boðlegan í dagblaði vegna þess að hann gerir lítið úr þeim fjölmörgu sem senda inn greinar til blaðsins og þeirra sem setja fram skoðanir sínar í bloggi og greinum á netinu.

Það er furðulegt að heyra fjölmiðlafólk gera lítið úr frjálsri fjölmiðlun. Hverjum manni er frjálst að nota stjórnarskrárvarinn rétt sinn til að viðra skoðanir sínar á þann hátt sem viðkomandi kýs helst. Þetta röfl leiðarahöfundar hljómar eins og óskilgreindur pirringur vegna einhvers tiltekins fólks sem hefur tekið óstinnt upp að fá ekki greinar birtar. Slíkur pirringur á frekar heima á ritstjórnarfundum en í leiðara blaðsins.

Áhugavert væri að vita hvað leiðarahöfundur telur að eigi að koma í stað ofgnóttar umræðunnar. Hver er andstæða umræðuofgnóttar?

Lýðræðið og ESB

Ég er miður mín yfir fréttum gærdagsins um að lögð hafi verið fram þingsályktunartillaga um viðræðuslit við ESB, en samkvæmt fréttum er yfirgnæfandi meirihluti innan beggja þingflokka við tillöguna.

Ég er í hópi þeirra sem vilja nýja stjórnarskrá og aukið lýðræði, þar sem vilji þjóðarinnar hverju sinni komi fram með sem skýrustum hætti. Íslenska þjóðin var á vegferð til beinna lýðræðis á árunum eftir hrun og tillögurnar að nýrri stjórnarskrá undirstrikuðu þessa þrá eftir nýrri sjálfsmynd og aukinni ábyrgð almennings á eigin framtíð.

Á síðasta kjörtímabili voru raddirnar um að þjóðin fengi að kjósa og að hlustað yrði á vilja þjóðarinnar sterkar innan stjórnarandstöðunnar. Til urðu hreyfingar, sem söfnuðu undirskriftalistum og þrýstingi til að koma umdeildum málum í þjóðaratkvæðagreiðslu. Og fólkið í landinu ræddi málin. Það kom á kjörstað og lýsti vilja sínum. Það axlaði ábyrgð á eigin framtíð.

Nú eru uppi aðrir tímar, þar sem sjálfsagðar og eðlilegar kröfur almennings um að fá að hafa áhrif á eigið líf eru hunsaðar. Stjórnarflokkarnir sýna með þessu gríðarlega forræðishyggju. Stjórnarskrármálið er í molum og íslensk þjóð fær ekki að kjósa um aðild að ESB.

Hvers vegna eru menn svona hræddir við lýðræði?

Snowden

Árið 2004 sat Bobby Fischer í fangelsi í Japan. Hann var vegabréfslaus. Hann skrifaði Davíð Oddsyni og bað um landvistarleyfi á Íslandi. Og viti menn Fischer varð íslenskur ríkisborgari, vegna þess að vilji stóð til þess. Þjóð og valdhafar sýndu landflótta manni gestrisni og létu sig ekki þótt Bandaríkjamenn fyrtust við.

Nú hefur Edward Snowden setið á flugvelli í Rússlandi í heila viku og kemst ekki úr landi. Hann hefur verið sviptur bandarísku vegabréfi sínu. Hann hefur beðið um hæli á Íslandi og tuttugu öðrum löndum en hefur fengið allnokkrar neitanir á þeirri forsendu að hann verði að vera staddur í landinu til að sækja þar um pólitískt hæli. Íslensk stjórnvöld eru ekki að flýta sér. Hvers vegna getur Ísland galdrað fram ríkisborgararétt handa fyrrverandi skákmeistara, en ekki ungum, hugrökkum manni sem leyfði sér að sýna fram á njósnir Bandaríkjamanna? Þjóðir heims standa í þakkarskuld við Edward Snowden og í staðinn fyrir að taka stolt við honum, fer skrifræðismaskínan af stað.

Áfram Snowden, lýðræðið og gagnsæið og sýnum nú smá hugrekki líka.

Kosningadagur

Ég ólst upp við það að fara prúðbúin á kjörstað með mömmu og pabba. Þau innrættu mér virðingu fyrir þessum degi og þakklæti fyrir að hann skuli vera til. Kosningadagar eru hátíð lýðræðisins, þennan eina dag á fjögurra ára fresti þar sem kjósendur hafa öll ráð landsins í eigin hendi. Mér finnst kosningadagur líka vera hátíð kvenna og minnist formæðranna og forfeðranna sem börðust fyrir kosningarétti kvenna í upphafi síðustu aldar. Mér dettur ekki í hug að reyna að hafa áhrif á val ykkar um flokka eða hvort þið ákveðið að skila auðu. En mig langar til að biðja allt kosningabært fólk um að mæta á kjörstað því í dag er merkilegur dagur.

Hvers vegna upplýsingaskylda?

Ég skrifaði bloggfærslu í dag um mikilvægi þess að gefa upp nöfn umsækjenda um opinbera stöðu, sjá hér. Í umræðunni á Facebook og víðar hefur spurningunni verið varpað fram um hvers vegna þetta sé mikilvægt. Margir umsækjendur vildu gjarnan losna við að nöfn þeirra séu birt. Þetta fólk gegnir embættum eða öðrum störfum og vill ekki rugga bátnum ef það fær ekki hið nýja starf. Hvers vegna er svo mikilvægt að þetta ráðningarferli fari fram fyrir opnum tjöldum? Er það kannski óþarfa vesen, forvitni og sparðatíningur að vera að heimta þessi nöfn?

Ég fletti upp í athugasemdunum sem fylgdu með upplýsingalögunum þegar forsætisráðherra lagði þau fram á Alþingi árið 1996. Það er fjórða greinin, fjórði liður sem fjallar um að gefa skuli upp nöfn, heimilisföng og starfsheiti umsækjenda um opinberar stöður. Svona hljóða athugasemdir með þessum hluta fjórðu greinar, en frumvarpið með athugasemdunum má nálgast hér:

Í 4. tölul. er tekið af skarið um það að öll gögn máls, sem snerta ráðningu, skipun eða setningu opinberra starfsmanna, séu undanþegin aðgangi almennings. Umsóknir, einkunnir, meðmæli, umsagnir um umsækjendur og önnur gögn í slíkum málum, sbr. 2. mgr. 3. gr. frumvarpsins, eru því undanþegin aðgangi almennings.
Í áliti umboðsmanns Alþingis frá 13. október 1995 í málinu nr. 1097/1994 vakti umboðsmaður athygli forsætisráðherra og Alþingis á því að brýnt væri að Alþingi tæki með lögum af skarið um hvort veita bæri almenningi upplýsingar um nöfn þeirra sem sótt hefðu um opinber störf.
Nefnd sú sem samdi þetta frumvarp tók til rækilegrar skoðunar hvort rétt væri að lögfesta þá reglu að hver sem er ætti rétt á að fá lista yfir nöfn, heimilisföng og starfsheiti umsækjenda um opinberar stöður. Tvenns konar sjónarmið vegast hér aðallega á. Annars vegar tillitið til umsækjenda, þar á meðal er talið að menn í störfum hjá einkaaðilum veigri sér við því að sækja um opinber störf af ótta við að missa viðskiptavini þegar fréttist af umsókn þeirra. Hins vegar er það sjónarmiðið um ,,opna stjórnsýslu„ en upplýsingar um umsækjendur stuðla m.a. að umræðu um ráðningu í opinberar stöður er veitir stjórnvöldum án efa nokkurt aðhald.
Með tilliti til aðalmarkmiðs frumvarpsins og þeirrar reynslu, sem fengist hefur síðustu ár af því að birta lista yfir umsækjendur, var ákveðið að taka síðastnefndu rökin fram yfir hin fyrrnefndu. Í frumvarpinu er því lagt til að farin verði svipuð leið og í norsku upplýsingalögunum. Þegar umsóknarfrestur er liðinn ber stjórnvaldi að útbúa lista yfir nöfn, heimilisföng og starfsheiti umsækjenda, svo og að veita almenningi aðgang að þessum lista sé þess óskað. Forsætisráðherra setti stjórnarráðinu reglur sama efnis hinn 16. janúar 1996 og öðluðust þær gildi við birtingu auglýsingar um setningu þeirra í Lögbirtingablaði 26. janúar 1996.

Svo ég dragi saman þau sjónarmið sem koma fram í athugasemdunum þá hefur almenningur ekki aðgang að umsóknargögnum vegna ráðningar í opinberar stöður af tillitssemi við þau sem sækja.  Hins vegar hefur almenningur rétt á upplýsingum um nöfn umsækjenda vegna sjónarmiðsins um opna stjórnsýslu. Með því að upplýsa um þau sem sækja um stöður er ráðningarferlið haft eins opið og kostur er. Þannig getur almenningur haft skoðun og upplýsingar um ráðningar á vegum hins opinbera og veitt þeim aðhald sem sýsla með opinbert fé.

Almenningur og umsækjendur eiga rétt á því að umsóknarferlið sé réttlátt og að hæfasti umsækjandinn sé valinn í hvert sinn. Það verður best gert með gagnsæi.

 

Upplýsingalög og mannaráðningar hjá þjóðkirkjunni

Staða biskupsritara var auglýst 23. júní og er það í fyrsta sinn sem staða nánasta samstarfsmanns biskups hefur verið auglýst. Lögunum hafði verið breytt frá því að síðasti biskupsritari var ráðinn. Það er eðlileg krafa í lýðræðisríki að stöður séu auglýstar  og að ráðningarferlið sé sem gagnsæjast. Umboðsmaður Alþingis hefur nýlega sent frá sér ábendingar þar sem stöðuveitingar  án auglýsingar hjá ríkinu eru harðlega gagnrýndar. Ábendingarnar má lesa hér og þær eru settar fram til að „auka traust á stjórnsýslunni almennt“.

Stjórnsýsla þjóðkirkjunnar á að vera til eftirbreytni og þess vegna er ég sérstaklega glöð yfir því að staða biskupsritarans skuli hafa verið auglýst. Umsóknarfrestur rann út 8. júlí og nú er kominn sá 18. júlí. Mig er farið að lengja eftir því að sjá hverjir sóttu um stöðuna.

Samkvæmt 4. grein Upplýsingalaga er ýmislegt í stjórnsýslunni undanþegið upplýsingarétti:

Réttur almennings til aðgangs að gögnum tekur ekki til:
1. fundargerða ríkisráðs og ríkisstjórnar, minnisgreina á ráðherrafundum og skjala sem tekin hafa verið saman fyrir slíka fundi;
2. bréfaskipta stjórnvalda við sérfróða menn til afnota í dómsmáli eða við athugun á því hvort slíkt mál skuli höfðað;
3. vinnuskjala sem stjórnvald hefur ritað til eigin afnota; þó skal veita aðgang að vinnuskjölum ef þau hafa að geyma endanlega ákvörðun um afgreiðslu máls eða upplýsingar sem ekki verður aflað annars staðar frá;
4. umsókna um störf hjá ríki eða sveitarfélögum og allra gagna sem þær varða; þó er skylt að veita upplýsingar um nöfn, heimilisföng og starfsheiti umsækjenda þegar umsóknarfrestur er liðinn.

Leturbreytingar í tilvitnuninni eru mínar.

Sumsé, ýmislegt er undanþegið upplýsingarétti, en upplýsingar um nöfn umsækjenda um stöður á að gefa upp þegar umsóknarfrestur er runninn út. Um biskupsstofu gilda stjórnsýslu og upplýsingalög. Þar með gildir síðari hluti fjórðu greinarinnar einnig um hana.

Og nú væri gott að fá listann yfir alla umsækjendur. Stjórnsýslan á að vera gagnsæ og skilmerkileg. Þannig má, eins og umboðsmaður segir  „auka traust á stjórnsýslunni almennt“.

Snorri í Betel og hatursorðræða

Safnaðarhirðinum Snorra Óskarssyni í Betel hefur verið sagt upp kennarastörfum. Bloggskrif hans eru ástæða uppsagnarinnar. Margir hafa gagnrýnt þessa uppsögn og telja að Akureyrarbær ráðist þar gegn stjórnarskrárvörðu málfrelsi og trúfrelsi Snorra.  Er Snorri í Betel fórnarlamb ritskoðunar og skoðanakúgunar?

Meðal bloggskrifa Snorra eru pistillinn „Leiðrétting?“ þar sem hann hafnar því að hægt sé að tala um kynleiðréttingu transfólks. Samkvæmt þessum pistli Snorra á kynferði að vera óumbreytanlegt og því ganga kynleiðréttingar gegn vilja Guðs að hans mati. Annar pistill sem virðist liggja til grundvallar uppsögninni er „Gildum er hægt að breyta!“. Þar kemur Snorri víða við og afgreiðir í einu vetfangi Anders Behring Breivik, fóstureyðingar og samkynhneigð. Í pistlinum telur hann aðeins stigsmun á fóstureyðingum og fjöldamorðum Breivik í Úteyju og að samkynhneigð sé andstæð Guðs vilja.  Fjölmargir af pistlum Snorra aðrir fjalla um samkynhneigð og virðist grunnstef þeirra allra vera það sama, sumsé það að samkynheigð sé af hinu illa og merki um siðferðilega hnignun, að gagnkynhneigð sé eina kynhneigðarnormið sem hinum kristna guðdómi er þóknanlegt og að hægt sé að „lækna“ fólk af „kynvillu“.

Aðdragandinn að uppsögn Snorra hefur staðið í tvö ár. Snorri var sendur í launalaust leyfi í febrúarmánuði vegna skrifa sinna og samkvæmt fréttum Pressunnar 10. feb. s.l. var hann talinn hafa brotið gegn mannauðsstefnu Akureyrarkaupstaðar, 12. grein grunnskólalaga um fagmennsku í störfum og 24. grein sömu laga um mismunun nemenda. Auk þess var Snorri skv. Pressufréttinni talinn hafa  virt að vettugi 7. grein grunnskólalaga um jöfn tækifæri nemenda, sniðgengið kröfur aðalnámskrár grunnskóla um umburðarlyndi og skilning ásamt fleiri greinum sem taldar eru upp í Pressufréttinni.  Ef marka má fréttir Snorra af uppsögninni byggði Akureyrarkaupstaður uppsögn sína m.a. á því að Snorri hefði brotið siðareglur kennara. Siðareglur kennara og greinargerð með þeim má lesa hér. Þar er meðal annars kveðið á um að kennurum beri að virða réttindi nemenda og efla sjálfsmynd þeirra. Þeim ber að hafa jafnrétti allra nemenda að leiðarljósi , þeir eiga að vinna gegn fordómum og mega ekki mismuna nemendum t.d. vegna kyns, trúarskoðana eða þjóðernis. Nýjustu fréttir frá á föstudaginn herma að Snorri íhugi dómsmál vegna uppsagnarinnar og telji hér um prófmál að ræða.

Tjáningarfrelsi er eitt mikilvægasta einkenni lýðræðislegrar umræðu sem um getur og því ættu skorður við tjáningarfrelsi eingöngu að vera settar að mjög vel athuguðu máli. Í síðustu viku unnu tveir blaðamenn mál gegn íslenska ríkinu fyrir mannréttindadómstólnum í Strassborg vegna ólögmæts fordæmis sem Hæstiréttur setti 2009. Í þar síðustu viku kom upp mál þar sem fyrrverandi alþingismaður krafðist þess að biskup Íslands viki guðfræðingi úr starfi fyrir að kalla forseta Íslands lygara og rógtungu á blogginu sínu. Ég fjallaði einmitt um það mál í þessum pistli hér.  Í ljósi þess hvað tjáningarfrelsi eru dýrmæt réttindi í hverju lýðræðisríki  hljóta fréttir af því að maður sé rekinn úr vinnu vegna bloggskrifa sinna að vekja athygli og áhyggjur. Það er full ástæða til að nema staðar og hugsa um mál Snorra í Betel.

Snorri Óskarsson missir vinnuna vegna þess að hann talar af lítilsvirðingu um hóp manna, þau sem fara í fóstureyðingar, þau sem eru samkynhneigð og þau sem láta leiðrétta kyn sitt. Ætla má að einhverjir nemendur Snorra tilheyri þessum minnihlutahópi og að Snorri hafi þannig gerst brotlegur við siðareglur um bann við mismunun og baráttu gegn fordómum.

Því má halda fram að ýmislegt það sem kemur fram í pistlum Snorra í Betel megi reikna sem hatursorðræðu. Margar af siðareglum fagstétta eru einmitt settar til að vinna gegn slíkri orðræðu í því fagsamfélagi sem siðareglurnar fjalla um. Hatursorðræða eða „hate speech“ felst í því að einstaklingur eða hópur eru teknir út úr, gert er lítið úr þeim og þeim lýst sem viðurstyggð vegna t.d. kynþáttar, þjóðernis, kynferðis, eða trúarbragða.  Hatursorðræða felst einnig í því að kynda undir ofbeldi gegn þessum hópum. Slík hatursorðræða er hegningarskyld samkvæmt íslenskum lögum og setur lagaramminn þannig tjáningarfrelsi borgaranna allnokkur mörk. Í 233 grein hegningarlaga stendur:

Hver sem með háði, rógi, smánun, ógnun eða á annan hátt ræðst opinberlega á mann eða hóp manna vegna þjóðernis þeirra, litarháttar, kynþáttar, trúarbragða eða kynhneigðar sæti sektum  eða fangelsi allt að 2 árum.

Evrópuráðið hefur líka sent frá sér tilmæli um hatursorðræðu.  Tilmælin má lesa hér. Þar lýsir Evrópuráðið yfir vaxandi áhyggjum vegna vaxandi núnings sem rekja megi til mismununar minnihlutahópa t.d. vegna kynþáttahyggju, antísemítisma og félagsaðstæðna. Í tilmælunum er því beint til Evrópuþjóða að greina slíka orðræðu, berjast gegn hatursorðræðu og efla rannsóknir á rótum vandans.

Það er mikilvægt að standa vörð um tjáningarfrelsið. Það er einnig mikilvægt í nútímasamfélagi að greina orðræðu sem gerir lítið úr manneskjum vegna þess sem sjálfsmynd þeirra byggir á, trú, kynhneigð, kynferði, þjóðerni. Og þess vegna eru umræður um tjáningarfrelsi og hatursorðræðu mjög dýrmætir fletir á lýðræðisumræðu sem jafnframt leiðir til friðar.

Ég held því að það væri áhugavert fyrir lýðræðið í landinu að Snorri í Betel færi í mál.