Tag: lýðræði

Lýðræðið og ESB

Ég er miður mín yfir fréttum gærdagsins um að lögð hafi verið fram þingsályktunartillaga um viðræðuslit við ESB, en samkvæmt fréttum er yfirgnæfandi meirihluti innan beggja þingflokka við tillöguna.

Ég er í hópi þeirra sem vilja nýja stjórnarskrá og aukið lýðræði, þar sem vilji þjóðarinnar hverju sinni komi fram með sem skýrustum hætti. Íslenska þjóðin var á vegferð til beinna lýðræðis á árunum eftir hrun og tillögurnar að nýrri stjórnarskrá undirstrikuðu þessa þrá eftir nýrri sjálfsmynd og aukinni ábyrgð almennings á eigin framtíð.

Á síðasta kjörtímabili voru raddirnar um að þjóðin fengi að kjósa og að hlustað yrði á vilja þjóðarinnar sterkar innan stjórnarandstöðunnar. Til urðu hreyfingar, sem söfnuðu undirskriftalistum og þrýstingi til að koma umdeildum málum í þjóðaratkvæðagreiðslu. Og fólkið í landinu ræddi málin. Það kom á kjörstað og lýsti vilja sínum. Það axlaði ábyrgð á eigin framtíð.

Nú eru uppi aðrir tímar, þar sem sjálfsagðar og eðlilegar kröfur almennings um að fá að hafa áhrif á eigið líf eru hunsaðar. Stjórnarflokkarnir sýna með þessu gríðarlega forræðishyggju. Stjórnarskrármálið er í molum og íslensk þjóð fær ekki að kjósa um aðild að ESB.

Hvers vegna eru menn svona hræddir við lýðræði?

Kosningadagur

Ég ólst upp við það að fara prúðbúin á kjörstað með mömmu og pabba. Þau innrættu mér virðingu fyrir þessum degi og þakklæti fyrir að hann skuli vera til. Kosningadagar eru hátíð lýðræðisins, þennan eina dag á fjögurra ára fresti þar sem kjósendur hafa öll ráð landsins í eigin hendi. Mér finnst kosningadagur líka vera hátíð kvenna og minnist formæðranna og forfeðranna sem börðust fyrir kosningarétti kvenna í upphafi síðustu aldar. Mér dettur ekki í hug að reyna að hafa áhrif á val ykkar um flokka eða hvort þið ákveðið að skila auðu. En mig langar til að biðja allt kosningabært fólk um að mæta á kjörstað því í dag er merkilegur dagur.

Myndir af atkvæðum

Ég er farin að sjá myndir á FB sem fólk tekur af utankjörstaðaratkvæðunum sínum og mér finnst það verulega slæmt.

Sjá 63. grein kosningalaga nr. 24/2000:

Að þessu loknu fær kjósandi afhent kjörgögn. Skal hann síðan aðstoðarlaust og án þess að nokkur annar sjái rita atkvæði sitt á kjörseðilinn á þann hátt er segir í 2. mgr. 62. gr. og setja atkvæðið í kjörseðilsumslagið…

85. gr.:

Kjósandi skal gæta þess að enginn geti séð hvernig hann greiddi atkvæði.“

Lagagreinin um að kjósandi gæti þess að enginn sjái hvernig hann ráðstafar atkvæði sínu er sett til að koma í veg fyrir að hægt sé að selja atkvæði sitt eða neyða fólk til að styðja tiltekinn stjórnmálamann eða flokk. Þessi regla skiptir máli fyrir lýðræðið.

Ég tek það fram að ég er ekki að tjá mig um að aðstoðarmenn fatlaðs fólks fái að fylgja þeim í klefa, heldur þessar fáránlegu snjallsímamyndatökur.

Hvers vegna upplýsingaskylda?

Ég skrifaði bloggfærslu í dag um mikilvægi þess að gefa upp nöfn umsækjenda um opinbera stöðu, sjá hér. Í umræðunni á Facebook og víðar hefur spurningunni verið varpað fram um hvers vegna þetta sé mikilvægt. Margir umsækjendur vildu gjarnan losna við að nöfn þeirra séu birt. Þetta fólk gegnir embættum eða öðrum störfum og vill ekki rugga bátnum ef það fær ekki hið nýja starf. Hvers vegna er svo mikilvægt að þetta ráðningarferli fari fram fyrir opnum tjöldum? Er það kannski óþarfa vesen, forvitni og sparðatíningur að vera að heimta þessi nöfn?

Ég fletti upp í athugasemdunum sem fylgdu með upplýsingalögunum þegar forsætisráðherra lagði þau fram á Alþingi árið 1996. Það er fjórða greinin, fjórði liður sem fjallar um að gefa skuli upp nöfn, heimilisföng og starfsheiti umsækjenda um opinberar stöður. Svona hljóða athugasemdir með þessum hluta fjórðu greinar, en frumvarpið með athugasemdunum má nálgast hér:

Í 4. tölul. er tekið af skarið um það að öll gögn máls, sem snerta ráðningu, skipun eða setningu opinberra starfsmanna, séu undanþegin aðgangi almennings. Umsóknir, einkunnir, meðmæli, umsagnir um umsækjendur og önnur gögn í slíkum málum, sbr. 2. mgr. 3. gr. frumvarpsins, eru því undanþegin aðgangi almennings.
Í áliti umboðsmanns Alþingis frá 13. október 1995 í málinu nr. 1097/1994 vakti umboðsmaður athygli forsætisráðherra og Alþingis á því að brýnt væri að Alþingi tæki með lögum af skarið um hvort veita bæri almenningi upplýsingar um nöfn þeirra sem sótt hefðu um opinber störf.
Nefnd sú sem samdi þetta frumvarp tók til rækilegrar skoðunar hvort rétt væri að lögfesta þá reglu að hver sem er ætti rétt á að fá lista yfir nöfn, heimilisföng og starfsheiti umsækjenda um opinberar stöður. Tvenns konar sjónarmið vegast hér aðallega á. Annars vegar tillitið til umsækjenda, þar á meðal er talið að menn í störfum hjá einkaaðilum veigri sér við því að sækja um opinber störf af ótta við að missa viðskiptavini þegar fréttist af umsókn þeirra. Hins vegar er það sjónarmiðið um ,,opna stjórnsýslu„ en upplýsingar um umsækjendur stuðla m.a. að umræðu um ráðningu í opinberar stöður er veitir stjórnvöldum án efa nokkurt aðhald.
Með tilliti til aðalmarkmiðs frumvarpsins og þeirrar reynslu, sem fengist hefur síðustu ár af því að birta lista yfir umsækjendur, var ákveðið að taka síðastnefndu rökin fram yfir hin fyrrnefndu. Í frumvarpinu er því lagt til að farin verði svipuð leið og í norsku upplýsingalögunum. Þegar umsóknarfrestur er liðinn ber stjórnvaldi að útbúa lista yfir nöfn, heimilisföng og starfsheiti umsækjenda, svo og að veita almenningi aðgang að þessum lista sé þess óskað. Forsætisráðherra setti stjórnarráðinu reglur sama efnis hinn 16. janúar 1996 og öðluðust þær gildi við birtingu auglýsingar um setningu þeirra í Lögbirtingablaði 26. janúar 1996.

Svo ég dragi saman þau sjónarmið sem koma fram í athugasemdunum þá hefur almenningur ekki aðgang að umsóknargögnum vegna ráðningar í opinberar stöður af tillitssemi við þau sem sækja.  Hins vegar hefur almenningur rétt á upplýsingum um nöfn umsækjenda vegna sjónarmiðsins um opna stjórnsýslu. Með því að upplýsa um þau sem sækja um stöður er ráðningarferlið haft eins opið og kostur er. Þannig getur almenningur haft skoðun og upplýsingar um ráðningar á vegum hins opinbera og veitt þeim aðhald sem sýsla með opinbert fé.

Almenningur og umsækjendur eiga rétt á því að umsóknarferlið sé réttlátt og að hæfasti umsækjandinn sé valinn í hvert sinn. Það verður best gert með gagnsæi.

 

Á kosningadegi

Á sólbjörtum kosningadegi er ég eitthvað svo ánægð með lýðveldið Ísland.  Ég er stolt af lýðveldinu Íslandi þar sem kjósendum gefst kostur á að kjósa sér forseta á fjögurra ára fresti.

Undanfarna daga hef ég verið alveg að drepast úr leiðindum yfir karpinu í forsetakosningunum, stuðningsyfirlýsingunum á Facebook, rifrildinu í kommentakerfi dagblaðanna. Stundum hef ég verið að láta mig dreyma um það hvað það væri gott að fá bara danska konungsveldið aftur. Margréti drottningu með sígaretturnar, alla huggulegu prinsana og prinsessurnar og verðina með loðhúfurnar og byssustingina. Ekkert vesen, engar kosningar, engar pælingar um eðli forsetaembættisins eða hvernig almennilegur forseti á að vera. Margrét Þórhildur þarf ekkert að vera drottningarleg. Hún er ríkisarfi og með þetta í blóðinu.

En í dag reis lýðveldissinninn stoltur úr rekkju aftur. Ef við byggjum við konungsveldi sætum við uppi með sömu fjölskylduna í hundruð ára  hvort sem okkur líkaði hún eða ekki.  Það er eitthvað verulega andlýðræðislegt við að fólk sé fætt til valda og metorða, ekki síst þegar þau völd eru greidd úr ríkiskassanum.

Ég held að þessar kosningar marki að tvennu leyti skil í lýðveldissögunni. Í fyrsta lagi tel ég það mikilvægt að í ár komu fram alvöru framboð á móti sitjandi forseta. Og í öðru lagi tel ég að framboðsreynslan sýni að við þurfum að koma okkur upp nýjum kúltúr varðandi forsetakosningar.

ÞAÐ HÆFIR AÐ BJÓÐA SIG FRAM

Í ár hefur í fyrsta sinn þótt við hæfi að bjóða sig fram á móti sitjandi forseta. Mikil breyting hefur orðið á viðhorfi Íslendinga gagnvart framboðum móti sitjandi forseta. Sigrún Þorsteinsdóttir bauð sig fram á móti Vigdísi árið 1988, Baldur Ágústsson og Ástþór Magnússon árið 2004. Þessi framboð voru lítils megnug, kosningaþátttaka dræm og sitjandi forseti hlaut yfirgnæfandi meirihluta atkvæða. Langflestir Íslendingar töldu að ekki væri við hæfi að hrófla við sitjandi forseta og þessir frumkvöðlar fengu litla þökk fyrir að gera íslensku þjóðinni ónæði og draga hana að óþörfu á kjörstað fyrir milljónir króna.

Nú hins vegar er hiti í kosningunni, og þau sem hafa boðið sig fram hafa haft mikil áhrif á umræðuna. Skoðanakannanir benda til þess að Ólafur hafi þetta með allnokkrum mun, en það er enn ekki víst. Og það verður ekki með 94,6% atkvæða eins og Vigdís fékk 1988. Það verður heldur ekki með 67% atkvæða eins og Ólafur Ragnar fékk 2004. Þetta er alvöru barátta, með umræðum í sjónvarpi og hvaðeina. Ég túlka þessa kosningabaráttu sem upptakt af virkara lýðræði. Það er farið að rugga meira valdastólunum en áður var. Fáir tala um að það hafi ekki verið við hæfi að bjóða sig fram á móti sitjandi forseta að þessu sinni.

Þetta er gott.  Til hvers að hafa lýðveldi ef það hæfir ekki að kjósa forseta reglulega?

NÝR KÚLTÚR

Forsetakosningar eru langhlaup og þarfnast langs undirbúnings, jafnvel fjögurra ára. Við þurfum að efla þann anda að forsetakosningar séu sjálfsagðar og eðlilegar og að fólk megi takast á um þær. Kannski að efla með okkur þol fyrir umræðunni. (Kannski að pakka niður óljósum konungsveldisdraumum með engu veseni). Ég held líka að að sumir þeirra frambjóðenda sem hafa mælst með lítið fylgi í skoðanakönnunum séu að leggja mikilvæg lóð á vogarskálarnar sem forsetakosningar framtíðarinnar eiga að byggja á. Ég nefni sem dæmi kröfu Herdísar Þorgeirsdóttur um opið bókhald, sem Hannes og Andrea hafa tekið undir.

Eitt af því sem mér hefur þótt merkilegast við þessa kosningabaráttu er hversu ólíkar skoðanir fólk hefur á því hvað forseti eigi að gera. Sumir frambjóðendanna hafa haft hugmyndir um mjög sterkt forsetavald, sérstaklega Ólafur, Herdís og Andrea. Ég er mótfallin sterku forsetavaldi og tel mikilvægt að efla beint lýðræði, eins og má lesa í grein sem má lesa hér. Ari Trausti og Þóra lögðu hins vegar meira upp úr embættinu sem sameiningartákni og þjóðlegu menningar- og hvatningarafli, en sá málflutningur hefur ekki að öllu leyti náð eyrum þjóðarinnar. Það er eins við séum stödd í einhvers konar undarlegu tímarúmi, þar sem fólkið í landinu er að endurmeta gildi sín og afstöðu í mikilvægum málum. Hún getur ekki horfið aftur til tímans fyrir hrun og veit ekki almennilega hvert hún á að fara heldur. Og þetta rými er bæði áhugavert og óþolandi.

Stundum langar mig aftur til konungsveldis. Stundum velti ég því líka fyrir mér hvort við þurfum yfirhöfuð á þjóðhöfðingja að halda. Alda, félag um lýðræði og sjálfbærni ályktaði um forsetakosningarnar í byrjun júní og komst að þeirri niðurstöðu (sjá hér) að best væri að leggja embættið niður. Mér finnst það áhugaverður vinkill á umræðunni. Annað hvort finnum við þessu forsetaembætti merkingarbæran stað í stjórnkerfinu eða leggjum það niður.

En vegna þessara tveggja þátta, að nú hæfir að bjóða sig fram móti sitjandi forseta og að með slíkum framboðum hlýtur að koma krafa um nýjan kosningakúltúr, þá er ég mjög þakklát frambjóðendunum sex. Það er meira en að segja það að leggja líf og sál í kosningabaráttu. Og þau fimm sem ekki hljóta hnossið mega vera stolt að því að hafa átt þátt í að móta sögulegar kosningar landi og þjóð til heilla.

Lifi kosningarétturinn og svo sætum við niðurstöðu kjósenda hver sem hún verður.

Það eru nefnilega kosningar aftur eftir fjögur ár.