Category: Jafnrétti og mannréttindi

Gegnum glerþakið

Á borðinu er lilja
í mjóum vasa, hugsaðu þér,
sprottin upp um miðjan vetur

og send með augum hans
niður í saltvatnið.
Liljan snýst

í þöglu djúpi sínu
í vasanum á leðurhlíf skrifborðsins.
Umsækjandinn gengur inn

á hörðu parketinu
á háu hælunum og umsóknin
berst eins og sjúkdómur

í hendur hans
hinum megin eikarborðsins: hann veit efni hennar
segir hann við sjálfan sig: eins og skyttufiskur

spýtir vatni upp í loftið
í lóni Queenslands
og skýtur niður drekaflugur.

(„Glerþakið“ eftir Robert Adamson (1943) úr ljóðabókinni Waving to Heart Crane (1994))

Gler hefur áhugaverða eiginleika, vel fægt er það ósýnilegt, en veitir engu að síður þeim sem reyna að fara í gegnum það fullkomið viðnám. Myndlíkingin um glerþakið er mikið notuð í jafnréttismálum til að fjalla um hindranir sem heft geta framgang kvenna og minnihlutahópa á vinnumarkaði, óháð frammistöðu þeirra og hæfni.

Ástralska ljóðskáldið Robert Adamson túlkar þetta glerþak með athyglisverðum myndum, kvenlegri lilju er haldið lifandi með saltvatni og hún hringsólar í eigin djúpi undir vökulu auga eiganda síns. Valdið er undirstrikað með skrifborðinu og hið kerfislæga viðhorf sem skipar konum lægra en körlum er málað með sterkum litum skyttufisksins. Ástralski skyttufiskurinn eða Archer fish er af Toxotidae ætt og veiðir sér til matar með því að spýta vatnsdropum á engisprettur, kóngulær og fiðrildi sem sitja á greinum ofan við vatnsborðið. Drekafluguna fögru sem flýgur um loftin og fellur í lónið má túlka sem tákn um vonir kvenna um að fá að njóta sín til fulls til jafns við karlmenn. Þessar vonir eru skotnar niður af skyttufisknum, sem undirskipar konum og gefur þeim ekki tækifæri til jafns við karla.

Heimspekingurinn Luce Irigaray ræddi eitt sinn um jafnrétti kvenna og karla á þennan hátt:

Einu sinni vorum við fiskar. Svo virðist að framtíð okkar liggi í því að verða fuglar.”
(Luce Irigaray, í greinasafninu Sexes and Genealogies (1993), 66).

Fiskarnir hringsóla í þöglu djúpi sínu undir glerþakinu. Fuglarnir fljúga gegnum það. Það geta drekaflugurnar líka, þegar skyttufiskurinn hefur verið fjarlægður.

Nú þegar mikilla breytinga er að vænta á næsta ári  velti ég fyrir mér framtíð Þjóðkirkjunnar sem mögulegum stað fyrir fugla og drekaflugur. Við upplifum breytingaskeið í samfélaginu. Eflaust er einsdæmi að kosið sé um biskupsstólana þrjá á einu og hálfu ári. Það hefur orðið hrun í samfélaginu og við höfum háð okkar eigin glímu í kirkjustofnuninni líka. Ef einhvern tímann var tækifæri til breytinga þá er það við slík skilyrði.
En hvers konar breytinga er þörf?  Hvers konar breytingar geta orðið í núverandi árferði?

Spurningin um breytingar fjallar um Þjóðkirkjuna í heild, stofnanir hennar og söfnuði en ekki aðeins biskupana þrjá. Engu að síður geta kosningar um æðstu embætti kirkjunnar markað ákveðin vatnaskil hvað varðar guðfræði kirkjunnar og áherslur í kirkjupólitík. Kallað er eftir breyttri ímynd og nýjum áherslum. Einnig er kallað eftir því að ákvarðanir í öllum lögum kirkjunnar séu teknar jafnt af konum og körlum og að öll þjónusta kirkjunnar endurspegli jafnræði og jafnrétti.

Að sönnu fara ekki umsóknir á milli í biskupskosningum „eins og sjúkdómur“, svo vitnað sé í ljóðið um glerþakið. Engu að síður hafa þau sem fengið hafa atkvæðisrétt fengið vald til að velja og þurfa að hafa það að leiðarljósi að kjósa í takt við það sem þau telja að komi íslensku Þjóðkirkjunni best. Þau sem kjósa í biskupskosningum geta farið með atkvæði sitt eins og samviska þeim og skoðanir þeirra bjóða þeim. Þau hafa vald til að kjósa liljur, drekaflugur eða eitthvað allt annað.

Þegar biskupar eru valdir horfir fólk til þeirra sem geta orðið andlegir leiðtogar kirkju og þjóðar. Biskupar þurfa að rækja tilsjónarhlutverk sitt af alúð og festu, sýna aga í eigin stjórnsýslu og hafa gott eftirlit með öðrum. En fjölmargt meira en þessi atriði geta haft áhrif á biskupskosningar. Þar getur ekki síst glerþaksins sem áður er nefnt, ósýnilegu hindrananna sem verða á vegi kvenna í nútíma samfélagi vegna hefbundinnar undirskipunar þeirra.

Sumir segja reyndar að glerþakið sé ekki til og það sé niðurlægjandi fyrir konur að kynferði eigi að hafa eitthvað með valið að gera. Umræðan um að kjósa konu er alltaf tvíbent. Enginn kýs frambjóðanda eingöngu vegna kynferðis hans eða hennar. Við eigum að styðja frambjóðendur á grundvelli þess sem við teljum þau hafa fram að færa. Það er grundvallarregla. Jafnframt verður líka að taka þá jafnréttiskröfu sem kemur utan úr samfélaginu og innan úr kirkjunni af fyllstu alvöru. Kallað eftir því að æðstu stöður í samfélaginu séu ekki aðeins skipaðar körlum, heldur konum líka og þeirri kröfu á kirkjan að svara ef hún ætlar að standa undir hugsjónum um manngildi og jafnræði. Það er önnur grundvallarregla. Með öðrum orðum, þá verðum við að finna góðar leiðir til að samþætta tvær grundvallarreglur, þá að velja hæfasta einstaklinginn og að sumir einstaklingar standi ekki höllum fæti við valið vegna kynferðis. Það er mikil þörf á drekaflugum og drekafluguvinum við núverandi aðstæður. Ekki skyttufiskum. Ekki liljum í vasa.

Það er ekki í anda jafnræðis kynjanna að kona hafi aldrei verið kosin biskupskosningu og að enginn biskupsstóll sé setinn konu. Því hlýtur spurningin um konu á biskupsstóli að verða knýjandi í næstu kosningum. Ísland sker sig úr hvað varðar kynjahlutföll biskupa í lúthersku kirkjunum á Norðurlöndum. Fyrsta konan á Norðurlöndum til að vígjast biskupskosningu var Rosemarie Köhn sem varð biskup í Hamarstifti árið 1993. Af ellefu biskupum í Noregi eru fjórir kvenkyns, og Helga Haugland Byfuglien er forsætisbiskup norsku þjóðkirkjunnar. Í Danmörku voru tvær konur vígðar biskupsvígslu árið 1995, Lise-Lotte Rebel í Helsingjaeyrisstifti og Sofie Petersen í Grænlandsstifti og nú þjóna þrjár konur sem biskupar í dönsku kirkjunni af tólf. Fyrsta konan í Svíþjóð til að vígjast biskupsvígslu, Christina Oderberg vígðist til Lundar 1997, en nú eru tveir af hinum þrettán biskupum í sænsku kirkjunni konur. Hinn róttæki guðfræðingur Irja Aksola varð biskup í Helsinki 2010 fyrst finnskra kvenna. Það má því spyrja, hvað er málið með íslenska glerþakið? Hvers vegna eru konur á Íslandi ekki biskupar?

Ekki er ólíklegt að sú umræða sem nú á sér stað um konur og biskupsdóm sé á svipuðum nótum og umræðan um konur sem presta var fyrir tuttugu til þrjátíu árum. Margir komu fram við fyrstu prestsvígðu konurnar eins og hálfgerðar furðuverur. Það var hneykslast á hárinu á þeim, útganginum, mjóróma röddunum. Sumir vildu ekki láta konu jarða sig. Aðrir hafa talið að konum væri helst treystandi fyrir sálgæslu og barnastarfi, en ekki skipulagi og stjórnun. Barátta kvenna fyrir embættum og faglegum vinnubrögðum á jafnræðisgrundvelli á Íslandi er vel þekkt. Sem betur fer er hin karllæga táknfræði sem tengd var prestsembættinu smám saman að hopa, en biskupsembættið er enn sem fyrr ónsnortið karlavígi. Glerþakið er fyrir hendi og ótal ósjálfráðar og kyngerfðar myndir til staðar um það hvernig biskupar eigi að vera, byggðar á því hvernig biskupar hafa verið síðustu tvö þúsund árin. Engin þeirra biskupsímynda sem undirmeðvitundin, minningin og hefðin leggur okkur til er kona. Því er það mikilvægt að hugsandi fólk sem ber jafnrétti og hag Þjóðkirkjunnar fyrir brjósti sé virkt í að styðja konur sem það treystir til að fara takast á hendur þetta mikla breytingaverk með hvatningarorðum , samtölum og atkvæði ef því er að skipta. Til þess þurfum við velflest að takast á við skyttufiskinn í sjálfum okkur og taka þátt í að gera vonir kvenna og karla um jafnrétti í öllum lögum Þjóðkirkjunnar að veruleika.

Kosningar síðasta sumars í Skálholti hafa fært fólki heim sanninn um að við erum komin nálægt því að kona geti orðið biskup. Í kosningum um Skálholtsstólinn munaði einungis hlutkesti því að þær tvær konur sem gáfu kost á sér yrðu hlutskarpastar í seinni umferðinni. Það er ekki lengur óljós draumur um fjarlæga framtíðarsýn að kona á Íslandi verði biskup, heldur geta næstu kosningar brotið blað í kirkjusögunni.

Það gerum við þegar atkvæðin okkar fljúga gegnum glerþakið.

Af nauðgunarkærum

Þjóðkunnur maður og kærasta hans hafa í dag verið yfirheyrð vegna ákæru um nauðgun og fréttirnar hafa skekið netheima og fjölmiðla nú síðdegis.

Nauðgunarkærur ganga sína leið í réttarkerfinu eins og allar aðrar ákærur er varða við hegningarlög. Það er að segja þær kærur sem fara alla leið og er haldið til streitu allt til enda. Aðeins hluti nauðgana er hins vegar tilkynntur til lögreglu og margar þeirra kvenna sem kæra nauðgun (brotaþolar eru flestir kvenkyns) draga kærur sínar til baka. Álagið er einfaldlega of mikið, fordómarnir gagnvart þeim sem verða fyrir kynferðisofbeldi ærnir, og oft drjúgir hagsmunir í húfi.

Það þarf kjark til að kæra þau sem hafa beitt mann ofbeldi og ekki síst þegar mikill munur er á stöðu, aldri og bjargráðum viðkomandi. Um þetta valdamisræmi ræðir Drífa Snædal í beittri grein á Smugublogginu.

Sú eða sá sem hefur orðið fyrir órétti á heimtingu á að hlutur hennar/hans sé réttur við fyrir dómstólum. Ég á mér þá ósk að öll þau sem verða fyrir nauðgun geti haldið út allt til enda. Að þau láti ekki kærur niður falla eða áhrif og völd hafa áhrif á sig, heldur gangi þessa götu alla leið fyrir dómstólum.

Við höfum ekki endilega vald á því sem kemur fyrir okkur sem manneskjur í flóknum heimi. En við höfum val um það hvernig við bregðumst við andstreymi og hvað við látum yfir okkur ganga. Dómskerfið dæmir að sönnu ekki alltaf brotaþolum í hag. En dómar, fordæmisgildi þeirra og sá texti og umræðugrundvöllur sem þeir skapa skipta miklu máli.

Og smátt og smátt breytum við heiminum.

Nýjar greinar sem ég hef skrifað á knúzinu um kirkjuofbeldi og vændi

Ég hef síðustu vikuna birt tvær greinar á jafnréttisvefnum http://www.knuz.is. Það eru sindrandi skemmtilegar greinar á knúzinu og mér er heiður að því að fá að drepa þar niður penna.

„Sean Penn kaupir ekki stúlkur“, www.knuz.is, 31. október 2011

„Garður er granna sættir“, www.knuz.is, 24. október 2011.

Fyrri greinin „Garður er granna sættir“ birtist 24. október fjallar um málþingið og námskeiðið um kirkju og kynferðisofbeldi með Marie Fortune og þær hugrenningar sem þessir góðu viðburði vöktu hjá mér um nýlegt barnaverndarmál þar sem sóknarprestur kom við sögu.

Síðari greinin fjallar um vændi og nýlega herferð í Bandaríkjunum gegn mansali sem kallar fram áleitnar spurningar um tengsl karlmennsku, mansals og vændis. Það væri gaman ef þið kíktuð á þær. Knúz!

Um falskar minningar

Um falskar minningar: Svar ellefu Þjóðkirkjupresta við grein sr. Kristins Jens Sigurþórssonar (Í Fréttablaðinu 29. október 2011)

Síðastliðinn fimmtudag birtist grein í Fréttablaðinu eftir sr. Kristin Jens Sigurþórsson þar sem hann fjallar um reynslusögu Guðrúnar Ebbu Ólafsdóttur. Í greininni segir:

„Það hlýtur að vekja spurningar með öllum þeim sem lesa um minningar Guðrúnar Ebbu hvernig hægt sé að gleyma áratugslangri kynferðismisnotkun og ofbeldi jafn rækilega og hún segist hafa gert.“

Sr. Kristinn Jens ræðir um fákunnáttu fagmanna sem leiði skjólstæðinga sína á villigötur og telur að eftir lestur um falskar minningar sé

„erfitt að verjast þeirri hugsun að Guðrún Ebba sé eitt fórnarlambið í viðbót.“

Okkur sem þetta ritum þykir miður hvernig greinin er sett fram og nefnum þrenns konar ástæður. Þau sem gera upp minningar af kynferðisafbrotum og sifjaspellum upplifa mikla höfnun og sársauka þegar orð þeirra eru sögð marklaus og þau dregin í efa. Við teljum að veigamiklar ástæður þurfa að liggja til grundvallar því að véfengja slíkan vitnisburð.

Í öðru lagi teljum við að þær „hugsanir“ sem sr. Kristinn Jens fær vart varist um að sálfræðingurinn Ása Guðmundsdóttir hafi gert fórnarlamb úr skjólstæðingi sínum nálgist atvinnuróg.  Að okkar mati þarf gild rök til að kasta rýrð á greiningar sálfræðings með þeim hætti sem hér er gert. Við álítum að umræða um sálfræðigreiningar þurfi að fara fram á faglegum nótum af til þess bærum sérfræðingum.

Í þriðja lagi er saga Guðrúnar Ebbu Ólafsdóttur sögð í skugga mistaka ýmissa kirkjunnar þjóna í kynferðisafbrotamálum tengdum nafni Ólafs Skúlasonar og sem eru tilgreind í skýrslu Rannsóknarnefndar Kirkjuþings. Þjóðkirkjan sem stofnun hefur misst traust sem hún áður naut. Því teljum við særandi að starfandi prestur í Þjóðkirkju Íslands skuli draga reynslu Guðrúnar Ebbu í efa í blaðagrein. Þjóðkirkjan þarf að endurvinna traust með faglegum vinnubrögðum og af nærgætni við það hugrakka fólk sem opinberar reynslu sína af kynferðisafbrotum. Við teljum grein starfsbróður okkar ekki gott veganesti á þeirri vegferð.

Auður Inga Einarsdóttir, Bjarni Karlsson, Guðmundur Örn Jónsson, Guðrún Karlsdóttir, Hólmgrímur E Bragason, Íris Kristjánsdóttir, Jóna Lovísa Jónsdóttir, Kristín Þórunn Tómasdóttir, Sigfinnur Þorleifsson, Sigríður Guðmarsdóttir, Svanhildur Blöndal.

Höfundar eru prestar í Þjóðkirkju Íslands

Undanlit, eftirlit og Guðrún Ebba

(Þessi grein birtist líka í DV í gær 12. október 2011).

Frásögn Guðrúnar Ebbu Ólafsdóttur  Ekki líta undan  kom á sunnudaginn og kallar á tvenns konar uppgjör. Í bókinni sem og Kastljósviðtali á dögunum segir hún frá af háttvísi, skýrleika og án hefndar. Guðrún Ebba segir sögu sína í forvarnarskyni.  Hún hefur leitað sér hjálpar hjá sálfræðingi,  fjölskylduráðgjafa og Stígamótum og það liðsinni hefur staðið allar götur frá því að hún hóf að gera upp sín mál fyrir átta árum. Saga Guðrúnar Ebbu kallar á persónulegt uppgjör um hvort lesandinn treysti sögu hennar og þeim stuðningsaðilum sem standa við bakið á henni og síðan í framhaldinu hvernig lesandinn muni taka á öðrum frásögnum af ofbeldi gegn börnum sem koma upp í umhverfi sínu.

Í lokaorðum bók sinnar segir Guðrún Ebba að kirkjan þurfi að horfast í augu við afleiðingar þess að hafa kosið föður hennar til æðstu metorða. „Ósk mín er sú að upp úr þeirri vinnu rísi ný kirkja með ný viðhorf og vinnubrögð. Ekki líta undan.“ (Elín Hirst:  Ekki líta undan: Saga Guðrúnar Ebbu dóttur Ólafs Skúlasonar biskups, 231). Seinna uppgjörið sem ég vísaði til við lestur bókarinnar er þannig uppgjör Þjóðkirkjunnar og presta sem stéttar til að endurheimta traust. Víða má sjá merki um andúð á kirkju og kirkjunnar mönnum á blogg- og samfélagssíðum þar sem jafnvel er haft á orði að prestar séu upp til hópa glæpamenn og barnaníðingar.  Mikill meirihluti presta vinnur verk sín af umhyggju og fagmennsku fyrir þeim sem þeim er trúað fyrir, en vígðir þjónar kirkjunnar njóta ekki lengur þess óskoraða trausts sem þeir áður höfðu. Önnur trúfélög búa einnig við svipaðar aðstæður og óorð eins flyst yfir á annan. Engin stofnun getur lengur látið eins og kynferðisofbeldi geti ekki þrifist innan vébanda hennar eða að starfsmenn hennar séu sjálfkrafa yfir slíkt hafnir.

Kirkjuþing skipaði nefnd í kjölfar skýrslu rannsóknarnefndar Kirkjuþings í júní s.l.  Hefur Kirkjuþingsnefndin kallað ráðgjafa á sinn fund og staðið að sátt við konurnar sem kærðu biskup árið 1996. Eftir stendur hin stóra skuld Þjóðkirkjunnar við Guðrúnu Ebbu. Þjóðkirkjan tók að sönnu ekki þátt í ofbeldi föður gegn barni. Staða og ósnertanleiki þessa föður sem prests og kennara byggðist hins vegar á valdi hans sem kirkjuleiðtogi. Vald Ólafs undirstrikuðu og tvíefldu prestar Þjóðkirkjunnar og örfáir leikmenn með atkvæði sínu í biskupskjöri 1989.  Blett þennan á dómgreind kirkjunnar manna hefði yfirstjórn kirkjunnar getað kannast við og bætt fyrir árið 2009 með því að leiðbeina Guðrúnu Ebbu og hlutast til um það að hún fengi úrlausn mála sinna. Þess í stað sat biskup Íslands á málinu, hvatti til þess að hún skrifaði bréf og stakk svo bréfinu ofan í skúffu. Samkvæmt niðurstöðu rannsóknarnefndar kirkjuþings bar biskup Íslands ábyrgð á slælegri stjórnsýslu í málefni Guðrúnar Ebbu. Hann hefur ekki beðist afsökunar og vörn hans felst í að „það voru mistök við skráningu“ (DV 15. júní 2011). Vegna óhönduglegra afskipta sinna af Ólafsmálum 1996 og ekki síður vegna mistaka í meðförum máls Guðrúnar Ebbu 2009 hefur Karl biskup orðið eins konar stofnanaleg táknmynd vangetunnar við að gera upp kynferðisafbrot í huga almennings. Endurheimt trausts er stærsta viðfangsefni Þjóðkirkjunnar á komandi árum. Það verður ekki gert með Karl í brúnni og því er það mikilvægt að tilkynnt verði eigi síðar en á Kirkjuþingi í nóvember að nýrrar forystu Þjóðkirkjunnar sé að vænta.

Hið jákvæða við slíka krísu er að kirkjur sem og allar aðrar stofnanir samfélagsins geta endurheimt traust fólks með öflugu eftirliti með þeim sem sinna sálgæslu- og æskulýðsstarfi. Á þriðjudag og miðvikudag í næstu viku verða haldin málþing og námskeið um þetta málefni í Reykjavík, með heimsþekktum fyrirlesara Marie Fortune, en hún er sérfræðingur í kirkjulegu ofbeldi. Ætli Þjóðkirkjan ætli sér að endurheimta traust landsmanna eftir að sterkar vísbendingar hafa borist um að fyrrverandi leiðtogi hennar hafi verið barnaníðingur ætti sérhver kirkjuvörður, prestur, djákni, biskup, barnakórstjóri og æskulýðsfulltrúi á landinu að mæta á námskeiðið í boði sóknarnefnda og héraðssjóða. Það er ekki nóg að tala um að vera á móti kynferðisofbeldi, við verðum að þekkja birtingarmyndir þess og mýturnar sem leiða til þess að slík mál eru kæfð og bæld í fjölskyldum, stofnunum og samfélagi.  Aðeins með öflugum forvörnum getur ósk Guðrúnar Ebbu um nýja kirkju með ný viðhorf og vinnubrögð orðið að veruleika. Kirkju sem ekki lítur undan.