Category: Jafnrétti og mannréttindi

Múrskarðsfyllir-Farbrautabætir

Múrskarðafyllir. Farbrautabætir.
Múrskarðafyllirinn, er sú sem byggir up veggina aftur, sem hafa hrunið í ofbeldi, óáran og vanrækslu. Múrskarðafyllirinn veitir vörn og skjól. Farbrautabætirinn er sá sem rogast með steinana úr götunni, ryður brautina, þannig að hægt sé að ferðast um hana, opnar leiðir til kærleikans, þar sem vonleysið, reiðin og örbirgðin ríkti áður. Það er vart hægt að hugsa sér kristna sjálfsmynd, kristna kærleiksþjónustu með fegurri myndum en einmitt þeim að vera múrskarðafyllir og farbrautabætir.

Kirkjuþing unga fólksins og mismunun vegna kynhneigðar

Kirkjuþing unga fólksins kom saman á laugardaginn fyrir viku og ræddi meðal annars um samviskufrelsi presta undir liðnum 6. mál. Ályktun þeirra hljóðar svo:

Kirkjuþing unga fólksins leggur til að reglur þær sem nú eru í gildi um samviskufrelsi presta sem heimila prestum að neita fólki um þjónustu á grundvelli kynhneigðar verði afnumdar, enda stríði þær gegn kenningu kirkjunnar um jafnrétti og gegn lögum landsins sem segja að ekki megi mismuna fólki á grundvelli kyns, kynþáttar, trúar, stéttar né kynhneigðar.

Ég er ánægð með að Kirkjuþing unga fólksins skuli láta réttindamál samkynhneigðs fólks í kirkjunni sig varða og berjast gegn mismunun á grundvelli kynhneigðar og fleiri þátta sem tilgreindir eru í mannréttindasáttmálum. Það er eitthvað gott í gangi í samfélagi þar sem unga fólkið velgir þeim eldri undir uggum og hristir það af svefni. Þau hreyfðu við mér og fyrir það er ég þakklát.

Kirkjuþing unga fólksins bað um að reglur væru afnumndar  „um samviskufrelsi presta sem heimila prestum að neita fólki um þjónustu á grundvelli kynhneigðar. En hverjar eru þessar reglur sem hér er um rætt?  Hverju þarf að breyta? Þarf að breyta einhverju? Þessi bloggfærsla er yfirlitsgrein yfir lögin og aðdraganda lagasetningar um ein hjúskaparlög með sérstakri áherslu á umræður, umsagnir, ályktanir og athugasemdir um frelsi presta til að neita samkynhneigðu fólki um vígslu. Hún er skelfing löng, en þeim sem þreytast á lestrinum er bent á niðurstöðurnar í lokin.

Hjúskaparlögin sem nú eru í gildi eru nr 31/1993 (með breytingunum 2010, sem gjarnan eru kennd við ein hjúskaparlög) og leystu af lögin nr. 60/1972 um stofnun og slit hjúskapar, en þau lög byggðu á lögum nr. 39/1921 um sama efni. Í lögunum frá 1921 og 1972 var talað um heimildir til kirkjulegrar hjónavígslu og að ráðuneytið gæti sett reglur um það hvenær prestum væri skylt að framkvæma hjónavígslur. Ég veit ekki til þess að þessar reglur hafi nokkurn tímann verið settar, en þessar heimildarskilgreiningar úr gömlu lögunum 1921 og 1972 fóru áfram inn í lögin 1993. Í athugasemdum með frumvarpinu 1972 er fjallað um heimildir einstakra vígslumanna á þennan hátt:

Um 16. gr. Í þessari grein er lagt til, að kirkjumálaráðuneyti setji reglur um, hvaða prestar þjóðkirkjunnar hafi heimild til hjónavígslu og hvenær þeim sé skylt að framkvæma hjónavígslu. Að jafnaði hafa allir prestar þjóðkirkjunnar þessa heimild, en eftir því sem flokkum presta fjölgar er ekki sagt, að svo verði þessu farið um þá alla. Þykir rétt, að ráðuneytið skeri úr þessu, svo og setji reglur um skyldu presta til að framkvæma hjónavígslu, að sjálfsögðu að fenginni umsögn biskups og prestastefnu.

Það sem er sérstaklega áhugavert við þessa klausu er sá skilningur frumvarpsins að ekki sé endilega sjálfsagt að allir prestar hafi vígsluvald.

Heimildir trúfélaga til vígslu þýða að ríkisvaldið getur framselt heimildir til trúfélags um að annast lögformlega hjónavígslu, en trúfélagið þarf ekki að taka við heimildunum, eða ákveðið að skilgreina þrengra þau skilyrði sem trúfélagið setur fyrir trúarlegri athöfn en ríkisvaldið gerir. Í kaþólsku kirkjunni er til að mynda lögð áhersla á órjúfanleika hjónabandsins, sem að skilningi trúfélagsins er sakramenti og ævilangur sáttmáli. Fráskildu fólki sem óskar hjónabands er því þrengri stakkur skorinn hvað varðar athafnir í kaþólsku kirkjunni en þeim sem ganga ógiftir til hjónabands.

Sum trúfélög setja reglur um trúfélagsaðild og mörg þeirra vígja ekki samkynhneigt fólk í hjónaband. Það sem gerir stöðu íslensku þjóðkirkjunnar hins vegar sérstaka meðal trúfélaganna er að þar er valdið til að velja lagt á herðar hvers einstaks prests. Og við það færist fókusinn frá trúfrelsi trúfélaga yfir á sannfæringar- eða samviskufrelsi einstakra presta. Og þess vegna er það ekki trúfélagið sem situr uppi með mögulegan mismununarvanda og þar með mögulegt brot á stjórnarskrárbundnum réttindum fólks, heldur presturinn sjálfur.

En hvar koma þessar „reglur“ fyrir sem Kirkjuþing unga fólksins hvetur til að séu afnumndar, reglur sem „heimila prestum að neita fólki um þjónustu á grundvelli kynhneigðar“?

Árið 2007 sendi Kirkjuþing frá sér ályktun sem að mörgu leyti má telja mótsagnakennda. Tillagan ber þess merki að vera sett fram sem málamiðlun í miklu ölduróti þar sem glímt var um réttindi samkynhneigðs fólks. Hún hljóðar svo:

Kirkjuþing lýsir stuðningi við meginatriði ályktunar kenningarnefndar um Þjóðkirkjuna og staðfesta samvist og stendur við hefðbundinn skilning á hjónabandinu sem sáttmála karls og konu.

Ef lögum um staðfesta samvist verður breytt þannig að trúfélög fái heimild til að staðfesta samvist þá styður Kirkjuþing það að prestum Þjóðkirkjunnar, sem eru vígslumenn að lögum, verði það heimilt. Kirkjuþing leggur áherslu á að frelsi presta í þessum efnum verði virt.

Ályktunin er þannig þríþætt. Hún fjallar a) um hjónavígsluskilning íslensku þjóðkirkjunnar, b) um heimildir til presta sem hafa annan hjónavígsluskilning til að staðfesta samvist og c) áréttar frelsi einstakra presta til að taka að sér eða neita að taka að sér vígslu. Árið 2008 samþykkti Alþingi síðan ný lög sem heimiluðu trúfélögum að annast staðfesta samvist. Í athugasemdunum með frumvarpinu með lögunum var vitnað í ályktunina frá Kirkjuþingi 2007, enda hafði Kirkjuráð sent þinginu ályktunina sem umsagnaraðili um lögin.  Prestafélag Íslands sendi einnig inn umsögn og lýsti sig samþykka málamiðluninni.

Frumvarpið sjálft nefnir aldrei val einstakra vígslumanna til að annast vígslu, en í athugasemdunum er valkvæði þátturinn orðaður svona:

Gert er ráð fyrir í b-lið 1. gr. frumvarpsins að vígslumönnum sem hafa á grundvelli 17. gr. hjúskaparlaga heimild til hjónavígslu verði einnig veitt heimild til að staðfesta samvist tveggja einstaklinga af sama kyni. Þarna er einkum um að ræða presta þjóðkirkjunnar og presta og forstöðumenn skráðra trúfélaga. Ekki verði á hinn bóginn um skyldu að ræða þegar þessir vígslumenn eiga í hlut. Virða beri frelsi presta og forstöðumanna skráðra trúfélaga til að ákveða hvort þeir staðfesti samvist þegar lagaskilyrði eru fyrir hendi en vissulega er á því byggt að þeir muni ekki synja af öðrum ástæðum en vegna trúarsannfæringar sinnar. Ef ástæða þykir til má ætla að þjóðkirkjan og skráð trúfélög muni gefa út leiðbeiningar til vígslumanna sinna um framkvæmd þessarar heimildar.

Samtök Foreldra og aðstandenda samkynhneigðra sendu þinginu einnig umsögn og gagnrýndu þá hugmynd að lögin yrðu valkvæð fyrir presta:

Hér er sem sé gert ráð fyrir að þeir prestar þjóðkirkjunnar sem ekki vilja veita samkynhneigðum þessa þjónustu geti neitað því. Slík neitun hlýtur að brjóta í bága við jafnræðisreglu stjómarskrárinnar.

Í sama streng tók Félagsráðgjafafélag Íslands sem einnig sendi inn umsögn:

Að mati Félagsráðgjafafélags íslands skýtur það skökku við að prestum þjóðkirkjunnar sé heimilað að neita að þjónusta tiltekinn samfélagshóp. Það er spuming hvort slíkt samræmist jafnréttisreglu stjórnarskrárinnar.

Samtökin ´78 tjáðu sig einnig um sömu ákvæði:

Frumvarpið gerir beinlínis ráð fyrir því að prestar og forstöðumenn skráðra trúfélaga geti neitað samkynhneigðum pörum sem til þeirra leita um þjónustu. Vegna sérstakrar stöðu Þjóðkirkjunnar og presta hennar sem opinberra starfsmanna þá er slík heimild – til þess beinlínis að synja tilteknum samfélagshópi um þjónustu – bæði alvarleg og hugsanlega einnig brot á jafnræðisreglu stjómarskrárinnar. Samtökin ’78 leggja því til þá breytingu á frumvarpinu að tekinn verði af allur vafi um rétt samkynhneigðra til þess að njóta þjónustu presta og forstöðumanna skráðra trúfélaga til jafns við gagnkynhneigða.

Lögin nr. 55/2008 um staðfesta samvist (heimild presta til að staðfesta staðfesta samvist) voru síðan samþykkt mótatkvæðalaust.

Tveimur árum síðar var þingið orðið reiðubúið að stíga skrefið til fulls, taka út lagabálkinn um staðfesta samvist og samþykkja ein hjúskaparlög án tillits til kynhneigðar hjónaefna. Við frumvarpið bárust 34 athugasemdir frá einstaklingum, félagasamtökum, stofnunum og trúfélögum. .  Í umsögnunum frá trúfélögunum kemur fram ólíkur skilningur þeirra á hjónabandinu. Í umsögnum frá biskupi Íslands og tillögu 90 presta og guðfræðinga sem lögð var fyrir Prestastefnu það ár og vísað til biskups Íslands og síðan send Allsherjarnefnd til umsagnar má lesa út mjög ólíkan skilning á hjónabandinu. Prestafélagið sendi líka inn umsögn og vék sérstaklega að valfrelsi presta við kirkjulegar athafnir:

Því teljum við mikilvægt að í lagatextanum sjálfum en ekki í athugasemdum sé kveðið á um valkvæði kirkjulegra vígslumanna á grundvelli trúarsannfæringar.

Fríkirkjan í Reykjavík hvatti eindregið til þessara lagasetningar í umsögn sinni, baháar sögðust ekki skipta sér af því sem borgaraleg yfirvöld ákveddu eða önnur trúfélög, en báðu ríkisvaldið um að virða frelsi trúfélagsins til að vígja ekki samkynhneigt fólk í hjónaband og Hvítasunnukirkjan, Kaþólska kirkjan á Íslandi, Kirkja sjöunda dags aðventista, safnaðarhirðar hvítasunnukirkjunnar og Íslenska Kristskirkjan lögðust gegn lagasetningunni. Það var því ljóst strax af umsagnarferlinu að ekki myndu öll trúfélög nýta sér þær heimildir til hjónavígslu sem ríkisvaldið bauð fram í frumvarpi að einum hjúskaparlögum.

Í athugasemdum með frumvarpinu var sérstaklega talað um valfrelsi presta til að vígja samkynhneigt fólk í hjónaband í lið 6.1:

 Við túlkun ákvæðisins um vígsluheimild eða vígsluskyldu hefur m.a. verið nefnt að setja megi það skilyrði að annað hjónaefna eða bæði tilheyri því trúfélagi sem á í hlut. Þá hefur einnig verið nefnt að til álita komi að prestur megi neita að vígja hjónaefni ef hann telur slíkt andstætt samvisku sinni og sannfæringu. Ákvæði af því tagi eru í dönskum rétti, sbr. reglur um vígslu innan og utan þjóðkirkjunnar frá 1974. Í 13. gr. norsku hjúskaparlaganna er ákvæði um að kirkjulegur vígslumaður megi neita að vígja hjónaefni ef annað tilheyri ekki viðkomandi trúfélagi eða sé fráskilið og fyrrverandi maki sé enn á lífi. Við þá breytingu sem tók gildi 1. janúar 2009 var bætt við ákvæði 13. gr. að kirkjulegur vígslumaður mætti neita ef hjónaefni væru af sama kyni. Samkvæmt sænsku hjúskaparlögunum er kirkjulegum vígslumönnum almennt ekki skylt að framkvæma hjónavígslu en ekki er til tekið hvaða ástæður geti réttlætt neitun þeirra.
Eins og áður sagði þá byggist heimild kirkjulegra vígslumanna til að staðfesta samvist, samkvæmt breytingalögum nr. 55/2008, á því að prestar muni ekki synja af öðrum ástæðum en vegna trúarsannfæringar sinnar. Telja verður að þessi túlkun fari saman við túlkun á 16. og 17., sbr. 22. gr., hjúskaparlaga og heimild presta til að vígja fólk af sama kyni í hjúskap verði því með sama sniði og heimild þeirra til að staðfesta samvist. Ekki þykir ástæða til að leggja til lagabreytingar um þessi atriði en hvetja má til þess að ráðuneytið skoði að höfðu samráði við biskup og jafnvel fleiri hvort ástæða sé til að setja nánari reglur á grundvelli 22. gr. hjúskaparlaga.
Árétta ber að spurningar um vígsluheimild og vígsluskyldu snerta fyrst og fremst einstaka vígslumenn. Með hliðsjón af stöðu þjóðkirkjunnar á Íslandi þykir mega stefna að því að allir muni geta notið kirkjulegrar vígslu innan þjóðkirkjunnar ef annað eða bæði hjónaefna tilheyra þjóðkirkjunni þó að hver og einn eigi ekki rétt á vígslu af hálfu tiltekins vígslumanns.

Athyglisvert er að lögin eða athugasemdirnar fjalla ekki um önnur trúfélög en íslensku Þjóðkirkjuna og þeirra rétt til að þiggja eða hafna vígsluvaldi. Í athugasemdunum með frumvarpinu 2010 kemur þannig fram að tilteknir prestar muni geta synjað hjónavígslu samkynhneigðs fólks á grundvelli trúarsannfæringar í samræmi við fyrri lög frá 2008 og sérstaklega litið til „stöðu þjóðkirkjunnar á Íslandi“ sem skuli tryggja það að „allir geti notið vígslu“, þótt „hver og einn eigi ekki rétt á vígslu af hálfu tiltekins vígslumanns“.

Lögin nr. 65/2010 voru síðan samþykkt á Alþingi mótatkvæðalaust, en þau eru eiginlega lagabreyting við hjúskaparlögin frá 1993 og fleiri lög.

Eftir að hafa farið yfir „reglurnar“ langar mig að draga þetta langa mál saman í nokkur kjarnaatriði:

  1. Í lagatextunum um hjúskap 1972 og 1993 er talað um vígsluheimildir til trúfélaga en ekki vígsluskyldu.
  2. Hvergi í lagatextunum er talað um einstaka presta, en í athugasemdum um frumvarpið frá 2008 sem heimilaði prestum að annast staðfesta samvist og frumvarpið frá 2010 um ein hjúskaparlög er vísað ályktun kirkjuþings um að prestar geti neitað „vegna trúarsannfæringar“.
  3. Orðið „samviskufrelsi“ kemur hvergi fyrir í textunum.
  4. Engin ályktun um stöðu samkynhneigðs fólks hefur komið frá Kirkjuþingi síðan 2007 þegar þingið áréttaði hefðbundinn hjónabandsskilning en sagði að ef ríkisvaldið leyfði, þá mætti prestum sem hefðu annan skilning annast staðfesta samvist, svo fremi sem frelsi annarra til að gera það ekki væri tryggt.
  5. Strax í umsögnum með frumvarpinu 2008 er því haldið fram að það að lögin séu túlkuð á þann hátt að prestar geti vikist undan hjónavígslum samkynhneigðs fólks geti leitt til stjórnarskrárbrota vegna mismununar.
  6. Vísað er til fordæma í hjúskaparlögum í Danmörku og Noregi frá áttunda áratugnum þar sem vígslumaður getur vikist undan því að vígja fráskilið fólk í hjónaband. Engin lagahefð er hins vegar fyrir því að vígslumaður megi neita fráskildu fólki um hjónaband í íslenskum lögum frá sama tíma.
  7. Athugasemdirnar gera ráð fyrir því að vegna stöðu íslensku þjóðkirkjunnar verði unnt að tryggja öllum þeim hjónavígslu sem eftir leita.
  8. Hvor tveggja lögin frá 2008 og 2010 opna fyrir möguleikann á að ráðuneytið setji nánari reglur um val presta til vígslu „að höfðu samráði við biskup“ og í athugasemdunum með frumvarpinu frá 1972 er lagt til að ráðuneytið setji nánari reglur um það hvaða prestar eigi að hafa vígsluheimildir að lögum.
  9. Ljóst er af umsögnunum frá trúfélögunum um ein hjúskaparlög að mörg þeirra myndu ekki nýta sér heimildir um að vígja samkynhneigt fólk í hjónaband.
  10. Í athugasemdunum með lögin 2010 er að finna umfjöllun um vígslumenn þjóðkirkjunnar en ekki vikið að öðrum trúfélögum.

Einhvern tímann á næstunni þegar ég er búin að hugsa aðeins meira ætla ég að skrifa grein um það sem mér finnst að þjóðkirkjan eigi að gera í stöðunni. En nú höfum við að minnsta kosti yfirlit yfir regluverk, lög og lögskýringargögn um val presta til að vígja.

Ein hjúskaparlögMyndin er tekin af síðunni Ein hjúskaparlög þar sem ýmsir prestar þjóðkirkjunnar birtu stuttar greinar, vídeó og blogg einum hjúskaparlögum til stuðnings vorið 2010.

Öfugmæli og mannréttindaráð Reykjavíkurborgar

Mannréttindi eru varin í stjórnarskrá Íslands, sem og fjölmörgum mannréttindasáttmálum og yfirlýsingum sem Íslendingar eiga aðild að… Mannréttindastefnan er byggð á jafnræðisreglunni og miðar að því að allar manneskjur fái notið mannréttinda án tillits til uppruna, þjóðernis, litarháttar, trúarbragða, stjórnmálaskoðana, kynferðis, kynhneigðar, aldurs, efnahags, ætternis, fötlunar, heilsufars eða annarrar stöðu.

Þannig er mannréttindum lýst í Mannréttindastefnu Reykjavíkurborgar frá 2006. Stefnuna má nálgast hér.  Með því að setja sér mannréttindastefnu hefur borgin skuldbundið sig til að vinna að mannréttindum með skipulögðum hætti í borginni og það er einmitt verkefni Mannréttindaráðs að sjá til þess að stefnunni sé fylgt eftir.

Án tillits til kynhneigðar….
Án tillits til trúarbragða….
Án tillits til uppruna, þjóðernis, litarháttar…

Nú  hefur það gerst að maður sem er yfirlýstur andstæðingur réttinda samkynhneigðra, eindreginn mótmælandi moskubyggingar í Reykjavík og einn af þeim sem hefur hakað við síðu öfgasamtakanna Pegida á Íslandi á Facebook einn af meðlimum Pegida hreyfingarinnar á Íslandi sem vinnur gegn trúfrelsi múslima hefur verið kosinn varamaður í ráðinu.

Allir hafa tjáningarfrelsi innan marka laga. En þeir sem nota tjáningarfrelsi sitt til að agnúast út í og berjast  gegn trúfrelsi og kynfrelsi annars fólks eru ekki tækir til að berjast fyrir mannréttindum. Þeir eiga ekkert erindi í mannréttindaráð.

Það er ekki hægt.
Það eru öfugmæli.
Það er til skammar.

Þess vegna mótmæli ég því að borgarfulltrúar Framsóknarmanna og flugvallarvina í Reykjavíkurborg hafi skipað Gústaf Níelsson sem varamann í Mannréttindaráði Reykjavíkurborgar. Ég tek ofan fyrir þeim Framsóknarmönnum sem hafa mótmælt þessari skipan hástöfum og hvet þá til að beita sér fyrir því að skipanin verði afturkölluð.

Og svo mælist ég til þess að borgarfulltrúar í láti af gömlum venjum um að sitja hjá þegar fulltrúar annarra flokka eru skipaðir í aðstæðum sem þessum. Þegar stungið er upp á Pegidameðlimi fulltrúa sem daðrar við Pegida sem fulltrúa í Mannréttindaráð situr maður ekki hjá eða greiðir atkvæði með.

 

Athugasemd 21.1 klukkan 16:12. Ég sé að ég hef fullyrt of mikið hér. Í bloggfærslu minni fra því fyrr í dag sagði ég Gústaf Níelsson vera meðlim í Pegida en um það get ég ekki sagt. Ég hefði átt að láta mér nægja að vitna í RÚV sem bendir á að hann hafi hakað við síðu Pegida á Íslandi a Facebook, sjá hér. Hann hefur hins vegar barist af hörku gegn því að byggð sé moska á Íslandi og hefur sagt Islam vera „andstyggileg haturstrúarbrögð á miðaldarstigi“ í útvarpsviðtali.

Charlie Hebdo og Livets kilde

Preken i Brønnøy kirke 3. søndag i åpenbaringstiden, 17. januar 2015

I.

Siste uke har ytringsfriheten vært den store diskusjonen i samfunnet.

Siste søndag kom mere en forti verdenslederne sammen i Paris og deltok i marsjen med mere en tre millioner franskere mot terror og med ytringsfrihet. Årsaken for den store marsjen er angrepet på den satiriske Charlie Hebdo magasinet, gisseltakingen i en jødisk butikk og tre andre terrorangrep den syvende januar i Paris hvor tjue mennesker døde og tjueto ble alvorlig såret.

Man kan ha meninger om hverken alle av disse verdensledere skulle ha vært i med i marsjen. Noen av dem har trøblet relasjon til ytrings og pressefrihet sjølve. Man kan stille spørsmål om hvorfor angrepet i Paris får så stor oppmerksomhet da to tusen mennesker ble drept av den militante islamistgruppa Boko Haram i Nord Nigeria dagen etter angrepene i Paris. Eller eller piskningen av den saudiarabiske bloggeren Raif Badawi.

Det er så mye vold i verden og sjansene til å live i trygghet og få ytre sin egen mening i frihet er ofte for små og få. Man kan også stille spørsmål om bildene som Charlie Hebdo publisert og diskutere hverken bildene som bladet publiserer er rasiske. Man kan tvile om noen som deltok i Paris-marsjen og man kan ha reservasjoner om bildene og man kan opplever viss vestlig hykleri i hvordan våres verden opplever angrep i Vest Europa som viktigere end liv i Afrika.

Tross alt dette var marsjen i Paris en viktig hendelse. Hun handler i min mening om en stor bevegelse av folk som ikke vil bli polarisert som religiøse og antireligiøse fiender, men ønsker å leve sammen i fred og trygghet. Ikke fordi vi skulle alle ble ens, men fordi vi har ulike kilder som vi drar vann og verdi fra. Og det er greit at vi er ikke alle de samme og mener det samme. Våres mangfold, våres ulike kilder er det som gir våres frihet til ytring, press og religiøsitet mening. Og vi som mennesker som lever i en verden av mangfoldighet må finne veier til å disse hellige kilder får eksistere sammen. Våres plikt med menneskerettigheter og pluralisme sammen med den økologiske krise er våres tid største politiske og religiøse utfordring.

II.
På onsdag publiserte Charlie Hebdo en nyt eksemplar med en skikkelse som kan tolkes for å være profet Mohammad på forsiden. Han gråter og holder opp et skilte hvor det står «Je suis Charlie». Overskriften av bilden er «Alt er tilgitt».

Hvem er det som tilgir?
Er det profeten Muhammad som tilgir Charlie Hebdo for bilder som er stigmatiske for muslimer?
Er det muslimer som står sammen med kristne, buddiske, hinduer, human etiske, jøder og andre og kjemper for rettigheten og friheten fra vold og terror?  

III.
Hun sier: «Hvordan kan du som er jøde be meg, en samaritansk kvinne, om å få drikke?»
I dagens evangelium finner vi Jesus i byen Sykar i Samarien, hvor han måtte reise fra Judea til Galilea. Hann sitter ved en brønn som heter Jakobskilden og er sliten og tørst. Han hadde ingenting til å dra med vann fra brønnen og disiplene var gått inn i byen til å kjøpe mat. Så kommer der en kvinne fra byen til å dra vann og Jesus siger til henne: «La meg få drikke».

Kvinnen blir overrasket. Hun er sjokkert fordi hun ikke er vant til at menn snakker med ukjente kvinner ved brønn. Hun er ikke vant til å bli sett og snakket til av menn. Og hun er også overrasket fordi hun kjente at mannen som snakket med henne var en jøde som samaritaner. Samaritanene hadde sine egen religiøse ritualer og sin egen versjon av loven, Torah. De syntes at Jerusalem skulle ikke være den utvalgte byen til å prise Herren, men heller Gerizim fjellet. Og på grunn av disse ulike oppfatninger av religion betraktede jøder og samaritaner hverandre som religiøse fiender.

Og nu sitter en av disse jøder ved Jakobs kilde og taler til henne. Han er her på det hellige landet som stamfaren Jakob kjøpte da han kom tilbake til sin bror Esau etter mange år som flyktning og forræder ifølge første Mosebok. Første Mosebok forteller oss at Jakob hadde lenge vært redd for å treffe sin bror, men at nettopp der i nærheten av kilden ble de venner og brødre igjen. Jakobs kilde er derfor et sterkt symbol av brødre som fant hver hinannen igjen og tilga hverandre i stedet for å drepe hverandre.

Jakobs far Isak hadde også hatt en halvbror, Ishmael, som samaritanske og islamske tradisjon ville senere anse som stamfaren til alle muslimer, imens Jakob er stamfaren til de andre abrahamiske religioner som kristendom og jødedom. Men om disse ulike spirer av det abrahamiske stamtre som senere vil komme frem i verdens historie bryr ikke Jesus og kvinnen seg om. Det er nok for dem å tenke om det som skiller ad samaritaner og jøder. Og finne ut av hverken den samaritanske kvinne skal gi denne tørste jødiske mann vann å drikke eller ei.

Jesus og kvinnen, jøden og samaritanen, den utvalgte og den foraktede snakker sammen ved brønnen. Deres dialog i Johannes evangeliet er en av de lengste dialogene i alle evangeliene og i denne samtale bryter Jesus fleste sosiale konvensjoner av sin tid. Hann snakker med den som jødene foraktede. Hann forteller henne om livets kilde og det levende vann som veller fram og gir evig liv. Og han forteller kvinnen om sin identitet, hvem han er og hva det er som er hans mål. Og kvinnen svarer med noe som er helt annerledes en Jesus store visjon om levende vann. Kvinner er praktisk og hun forstår ikke hva slags vann dette er som han snakker om, mannen som trengte hjelp fordi han ikke kunne dra vann fra brønnen selv. Hun peker ut at brønnen er dyp og at Jesus har ikke noe til å dra vann med. Og hun vil gjerne få livets vann fordi hun er sliten selv og trett av å gå hele dagen og hente opp vann.

Det er litt ironisk å lese denne samtalen, hvor to mennesker snakker på tvers. Jesus snakker om livets kilde, om den åndelige dimensjon i våres liv og tørst etter det som er evig. Kvinnen fokuserer på vann og de praktiske hverdagsproblemer med vann, hvordan man får vann, hvem skal hente vannet og hva man gjør da man er sliten av å hente vann. Det ironiske med samtalen er også noe som gir denne samtalen dyp mening. Våres tørst og lengten etter det som er evig og vakker og våres hverdagsproblemer med mat og drikk, trygghet og å betale regningene kan se ut til å ha ingenting til felles.  Men den har oss felles, oss som er ånd og kjøtt. Vi ønsker å leve i trygghet med hverandre. Og vi ønsker oss fred og frihet til å dra vann, ånd og sannhet fra våres hellige kilder.

I samtalen minner Jesus på at hun er mere end hverdagslivet og vannbøtten, hun er mere en hender som henter opp vann, hun er et menneske av kjøtt og blod og uendelig verdifull som menneske.  I samtalen minner kvinnen Jesu på det særskilte og problematiske av å være menneske av kjøtt og blod, i legeme som fokuserer på sitt nærmiljø og sin egen trygghet. Og begge aspekter av samtalen, den evige og den problematiske er viktige aspekter av at være menneske som henter vann fra kilder.

IV.
Det er noe spesielt med vann.
Vann bryter grenser.
Vann har felles element.
Ingen av oss kan leve uten vann.
I våres religiøse symbolikk står vann får våres mest grunnleggende og sakramentale praksis, våres tilhørighet til Gud, dåpen. Og dåpsvannet veller frem fra han som selv er livets kilde, Jesus Kristus. Det er godt å snakke om vannet og kilden her i dag i Brønnøy, som kanskje betyr «Brønnens øy».

Vann er et tvetydig symbol som religiøs identitet, fordi en tradisjon aldri kan eie vannet. Vann kan fungere som et religiøst symbol, men, som den samaritanske kvinne minner oss på, så er vann også våres menneskelige og universelle hovedmål. Alle trenger vann, mat, fred og trygghet. Og til å få vann og ha en fellesskap om vann trenger vi til å brekke mange sosiale konvensjoner som Jesus og kvinnen gjorde før i tiden.

Våres største oppfordring i nutiden er å leve sammen som vannfolk, folk som trenger fred og å leve sammen imens vi drar fra våres ulike kilder i frihet til tro, ytring og press. Majoriteten av verdens befolkning er tilknyttet til de store abrahamiske religioner, islam, kristendom og jødedom. Vi er barna av Jakob og Esau, Rebekka, Leah og Rakel, Isak og Ishmael. Våres religion og livssyn trenger til å vi lever sammen med folk av andre livssyn og religioner. Og vi samles i Paris og vi samles i Sykar og vi samles ved Jakobs kilde og i Brønnens øy for vi trenger vann, trygghet, frihet og vennskap i våres mangfoldighet.

Brønnen er dyp. Men Jakobskilden som symboliserer fred mellom Jakob og Esau, er også stor og full av kjærlighet, levende vann som veller fram og gir evig liv. Den mødtes engang en jøde og en samaritan og hadde en teologisk samtale om livets kilde. Og inn i denne store utfordring taler Jesus til oss, sliten og tørst og siger: «La meg få drikke».